Cerkiew prawosławna na terenie dawnej diecezji chełmskiej od swojego powołania należała do metropolii kijowskiej, prowincji patriarchatu konstantynopolitańskiego . Metropolia kijowska została ustanowiona około 997 r. i była ona sześćdziesiątą w strukturze patriarchatu carogrodzkiego. Do tego czasu w stolicy Wielkiego Księstwa Kijowskiego przebywał jedynie biskup misyjny . Zasięg oddziaływania Rusi Kijowskiej po przyjęciu chrześcijaństwa zaczął przybierać charakter kościelno-religijny. Granice zachodnie Rusi sięgnęły z czasem na zachód od górnego Bugu i Styru (wraz z Brześciem i Drohiczynem) i obejmowały ziemie nad Sanem i Dniestrem, łącznie z grodami Przemyślem i Czerwieniem . Sytuacja wyznaniowa w państwie polskim wpłynęła na stosunek Bolesława Chrobrego (992-1025) do Kościoła ruskiego. Ziemie Podlasia, tereny położone nad górnym Dniestrem, Grody Czerwieńskie w XI wieku coraz bardziej integrowały się z księstwami ruskimi i weszły w skład metropolii kijowskiej . Bolesław Chrobry obawiał się, że bliskie obrzędowo Kościołowi ruskiemu słowiańskie ośrodki kultowe zostaną podporządkowane metropolii kijowskiej. Z drugiej strony nie mógł negować coraz bardziej zwiększającej się liczby wyznawców Kościoła prawosławnego w granicach swojego państwa. Na dworze stale przebywał, co najmniej jeden duchowny prawosławny, a z królewskiej mennicy wychodziły denary z napisem cyrylickim „Bolesław” . Po interwencji kijowskiej Bolesława Chrobrego, jego zięć ks. turowski i kijowski Świętopełk (1015-1016;1018-1019), objął tron książęcy w Kijowie, a sporne Grody Czerwieńskie, zamieszkałe przez ludność wyznania prawosławnego, znalazły się w 1018 r. w granicach Polski . Opanowanie przez Polskę Grodów Czerwieńskich nie zmieniło struktury etnicznej mieszkającej tam ludności. Zwiększające się antagonizmy polsko-ruskie oraz rywalizacja Bizancjum i Rzymu o wpływy w tej części Europy uczyniły z kwestii wyznaniowej problem międzynarodowy o charakterze politycznym.

Relacje polsko-ruskie wpływały na określenie miejsca Kościoła prawosławnego w Polsce piastowskiej . Wyprawy książąt ruskich w 1017, 1019 i 1022 r. przyniosły istotne zdobycze terytorialne nad górną Narwią i Bugiem. Szerszą inicjatywę wobec ziem zachodniego sąsiada Kijów podjął, kiedy państwo polskie, po usunięciu z tronu Mieszka II (1025-1034), znajdowało się w stanie chaosu. Przynależność Grodów Czerwieńskich do Polski okazała się krótkotrwała, albowiem wielki książę kijowski Jarosław Mądry (1019-1054) odzyskał je w 1031 r. Wówczas to procesy chrystianizacyjne, prowadzone przez Kościół ruski, zostały zdynamizowane i objęły ziemie Podlasia, Chełmszczyzny i międzyrzecza Wieprza i Bugu . Obszar ten pozostawał w granicach księstw ruskich już od trzeciej dekady X w. i z małymi przerwami (970-981, 1018-1031) stan taki trwał aż do XIV stulecia. Cerkiew prawosławna miała decydujący wpływ na charakter osadniczy tych terenów. Przypuszczalnie Jarosław Mądry opanował nie tylko wymienione wyżej ziemie, ale również Sandomierz, oddalony o dwa dni marszu od Czerwienia . Według niektórych badaczy granice państwa ruskiego mogły sięgać na zachodzie nawet poza rzekę San. Kazimierz Odnowiciel (1034-1058), przy pomocy książąt ruskich, wyprowadził Polskę z chaosu wewnętrznego. Porozumienie zawarte między Kazimierzem Odnowicielem i Jarosławem Mądrym, umocnione zostało podwójnym aliansem małżeńskim. W 1039 r. Kazimierz ożenił się w 1041 r. z siostrą Jarosława Mądrego – Marią Dobroniegą (1016-1087), a jego siostra Gertruda (zm. 1108 r.) poślubiła w 1050 r. Izasława księcia kijowskiego (1054-1068, 1069-1073, 1077-1078), syna Jarosława Mądrego . Kazimierz Odnowiciel uznał utratę Bełza i Grodów Czerwieńskich na rzecz szwagra . Około 1041 r. pod panowanie Jarosława Mądrego weszły ziemie między Bugiem a Narwią, co otworzyło książętom ruskim drogę ekspansji nad Niemen i Jaćwież. W rezultacie Jarosław Mądry jeszcze dwukrotnie zorganizował wyprawy na Mazowsze i północne Podlasie (1043 i 1047 r.) . Wraz z władzą książąt ruskich przyszło osadnictwo wołyńskie i poleskie, które zajęło ziemie nad Muchawcem i środkowym Bugiem z grodami Brześć, Kamieniec, Mielnik, Drohiczyn, Suraż i Bielsk. Najwięcej ludności ruskiej osiedliło się nad Bugiem, Narwią oraz nad górnym i środkowym Wieprzem. Ziemie te były we władaniu najpierw książąt kijowskich, a potem turowsko-pińskich i włodzimierskich . W XI w. księstwo turowskie zetknęło się z najsilniejszym plemieniem pruskim – Jaćwingami. Książęta ruscy zajęli ziemie nad Niemnem i Narwią zakładając tam Grodno, Wołkowysk i Indurę. W tych grodach na przełomie XI i XII w. rozwijało się osadnictwo ruskie, niwelujące resztki ludności jaćwieskiej i litewskiej.

Chrystianizację na pograniczu polsko-ruskim prowadziło najpierw biskupstwo kijowskie i białogrodzkie, a potem władyctwo włodzimierskie. Powstanie biskupstwa we Włodzimierzu na Wołyniu przypisuje się księciu Włodzimierzowi I (980-1015). Władyctwo włodzimierskie miało już funkcjonować pod koniec X w. Pierwsza wzmianka źródłowa o wyświęceniu na katedrę włodzimierską w 1086 r. Stefana (1084-1094) nie oznacza, że był on pierwszym biskupem tej diecezji. Biskupi włodzimierscy nosili tytuł prototronosa, a ich katedra była uważana za najstarszą spośród diecezji, należących później do metropolii halickiej . Obszar diecezji włodzimierskiej przed podziałem, czyli do połowy XII w., obejmował cały Wołyń, Polesie z grodami Brześciem, Słonimiem, Grodnem, Wołkowyskiem i Kobryniem, tereny nad Bugiem z Mielnikiem, Grody Czerwieńskie i Przemyskie oraz porzecze górnego Dniestru z Haliczem. W miarę powstawania nowych eparchii jej jurysdykcja kurczyła się i w końcu XIII w. obejmowała zachodni i południowy Wołyń (powiaty włodzimierski i krzemieniecki) oraz południowe i środkowe Podlasie (ziemia brzeska, bielska i drohiczyńska) .

Zasadnicze zmiany nastąpiły w XIII w., kiedy powstały nowe biskupstwa prawosławne. Ruś Kijowska weszła w fazę rozbicia dzielnicowego. W przypadku Wołynia zjawisko to rozpoczęło się od połowy XII w. i doprowadziło wraz z rozpadem politycznej jedności ziem ruskich do wykreowania nowych eparchii. Diecezja włodzimierska uległa w tym okresie podziałowi na nowe biskupstwa: halickie (1147), przemyskie (1219), uhrowskie, późniejsze chełmskie (1223), i łuckie (1235) . Przypomnę, że biskupstwo włodzimierskie sąsiadowało z terenami łacińskiej metropolitalnej prowincji wielkomorawskiej utworzonej około 900 r. Kościół katolicki odgrywał na tym terenie niewielką rolę aż do erygowania łacińskiej diecezji chełmskiej w 1375 r.

Diecezje prawosławne na początku XIII wieku Pierwsi biskupi byli pochodzenia greckiego, nie znali ani języka słowiańskiego, ani realiów politycznych na Rusi Kijowskiej. Główny ciężar działalności chrystianizacyjnej spoczywał na duchowieństwie słowiańskim (bułgarskim i ruskim) oraz książętach i możnych, fundujących liczne świątynie w miastach i grodach. W pierwszej połowie XI w. rola biskupów ograniczała się do spraw kanonicznych (wyświęcania duchownych, dbania o poprawność obrzędów, strzeżenia zasad wiary). Ich znaczenie wzrosło, kiedy katedry biskupie dostały się w posiadanie duchowieństwa ruskiego. Władycy ruscy stali się rzeczywistymi realizatorami programu ewangelizacji szerokich warstw ludności Wielkiego Księstwa Kijowskiego.

Diecezje prawosławne były podzielone na namiestnictwa. Instytucje namiestnictwa nawiązywały do staroruskiego systemu administracji książęcej z posadnikami (namiestnikami), sprawującymi zarząd nad poszczególnymi ziemiami w księstwie. Instytucja namiestnika biskupiego nie była znana w Kościele bizantyjskim . Namiestnik administrujący z polecenia biskupa zarządzał wyznaczonym okręgiem i miał do pomocy prezbiterów. Prezbiterzy stanowili kliros, sprawujący funkcję administracyjno-sądowniczą. Kliros namiestnika był podobny do klirosu biskupiego, ale miał ograniczone kompetencje. Kliros biskupi pomagał w zarządzaniu sprawami całej diecezji.

Podstawę prawną funkcjonowania Kościoła prawosławnego na ziemiach ruskich stanowiły Statuty uchwalone jeszcze przez Włodzimierza Wielkiego i Jarosława Mądrego, które ustalały relację między państwem a Kościołem. Statuty określiły sytuację prawną duchowieństwa, zakres sądownictwa cerkiewnego, źródła dochodu Kościoła w postaci dziesięciny i nadań . Dzięki tym aktom prawnym Cerkiew miała zagwarantowany immunitet sądowy i majątkowy. Kościół prawosławny w Wielkim Księstwie Kijowskim już w połowie XI w. posiadał własne sądownictwo. Sądownictwo duchowne nie było jednak pełne. W sprawach cywilnych kler był powoływany przed sądownictwo książęce.

Od przyjęcia chrztu na ziemiach ruskich obserwuje się symbiozę państwa i Cerkwi. Przedstawiciele Kościoła uczestniczyli w życiu politycznym i wywierali wpływ na różnorodne dziedziny działalności państwa. Wzrost znaczenia duchowieństwa w życiu państwowym na ziemiach ruskich był spowodowany przyjętym w środowisku książęcym ceremoniałem całowania krzyża przy składaniu przysięgi. Ceremoniał przysięgi w cerkwi miał zawsze uroczysty charakter, co potwierdzało, że kler stał się moralnym gwarantem porozumień między książętami. Udział Cerkwi w sprawach politycznych zwiększał się w miarę słabnięcia władzy książęcej i postępującego rozbicia dzielnicowego. Idea jedności ziem ruskich, ucieleśniana dotąd przez władzę wielkoksiążęcą, została przejęta w XIII w. przez duchowieństwo prawosławne. Również w społeczeństwie ruskim rosło zrozumienie roli organizacji cerkiewnej w utrzymaniu jedności państwowej .

* Problem ustanowienia eparchii uhrowskiej w 1223 roku należy rozpatrywać w szerokim kontekście politycznym i religijnym. Przełom XII i XIII w. okazał się być korzystnym w rozwoju struktury cerkiewnej na pograniczu polsko-ruskim. Najważniejsza ruska dzielnica kijowska utraciła swoje dominujące znaczenie. Inne księstwa ruskie uzyskały niezależność od Kijowa. Wzdłuż granicy z Polską powstało szereg niezależnych księstw, prowadzących własną politykę zagraniczną i wewnętrzną. Na Wołyniu największe znaczenie nabrało księstwo włodzimierskie, którego władca Roman Mścisławicz (1189-1205) narzucił swoją dominację innym książętom wołyńskim. Roman Mścisławicz był wnukiem Bolesława Krzywoustego (1102-1138) i siostrzeńcem księcia krakowskiego Kazimierza Sprawiedliwego (1177-1194). Księcia Romana Latopis halicko-wołyński nazywał samowładcą. Książę posiadał duży autorytet wśród ówczesnych elit, o czym świadczy pobyt na jego dworze wypędzonego w 1204 r. przez krzyżowców cesarza bizantyjskiego Aleksego III Angelosa (1195-1204) . Po powstaniu Księstwa Halicko-Wołyńskiego wzrosła rola polityczno-kulturowa Kościoła prawosławnego. Za rządów księcia Romana obszar księstwa poszerzył się o ziemie między Wieprzem a Bugiem, o Lubaczów, Przemyśl, a nawet znaczną część Lubelszczyzny. W ten sposób na południowo-zachodnich ziemiach ruskich powstało nowe centrum polityczne, które przez następne stulecie będzie odgrywać ważną rolę w stosunkach międzynarodowych i wyznaniowych. Papież Innocenty III (1198-1216) usiłował pozyskać księcia Romana do katolicyzmu, obiecując mu w 1204 r. koronę królewską . Książę odrzucił wszelkie propozycje unijne i do śmierci pozostał wielkim opiekunem Kościoła prawosławnego. Książę Roman żył w dobrych relacjach z księciem krakowskim Leszkiem Białym (1194-1227), przy którego poparciu stworzył potężne państwo i powiększył jego terytorium. Równie dobre stosunki z Romanem, a później z jego synami Danielem (1201-1264) i Wasylkiem (1203-1269), miał książę mazowiecki i krakowski Konrad II Mazowiecki (1229-1230; 1241-1243). Jego matka Helena (1142-1197) była córką księcia kijowskiego Rościsława (1159-1167). Utrzymanie dobrych stosunków z Romanowiczami było dla Mazowsza sprawą priorytetową. Ta współpraca została przerwana intrygami księcia wielkopolskiego i krakowskiego Władysława III Laskonogiego (1202; 1228-1229), który pragnął odebrać księciu Leszkowi Białemu tron krakowski. Wciągnięty w konflikt książąt piastowskich Roman zginął w 1205 r. pod Zawichostem . Śmierć księcia Romana zapoczątkowała na Rusi Halicko-Wołyńskiej czterdziestoletni okres walk wewnętrznych książąt i bojarów halickich oraz zewnętrznych najazdów polskich i węgierskich. Początkowo, po śmierci Romana, władzę w Haliczu objęła wdowa po księciu Eufrozyna (1176-1253) wraz z małoletnimi synami Danielem i Wasylkiem. Gwarantem ich rządów był król węgierski Andrzej II (1205-1235), który przyjął tytuł króla halickiego i włodzimierskiego (1227-1230). W 1206 r. przeciwko obecności węgierskiej wystąpili książęta ruscy wsparci przez Leszka Białego. Pod Włodzimierzem Leszek Biały zawarł porozumienie z królem węgierskim o podziale stref wpływów. Książę krakowski zapewnił sobie wpływ na obsadę księstwa włodzimierskiego, a król Andrzej II zachował Halicz .

Leszek Biały zachował przyjazny stosunek do książąt halicko-wołyńskich przyjmując na swoim dworze w 1213 r., wbrew woli króla węgierskiego Andrzeja II, Daniela Romanowicza z matką Eufrozyną. Na ekspansywne tendencje księcia Leszka Białego wobec ziem ruskich mieli wpływ Węgrzy, którzy od końca XII w. interesowali się Rusią Halicką. Król węgierski, zdając sobie sprawę z niechęci mieszkańców Halicza do jego namiestnika, dążył do osadzenia na tronie swego syna Kolomana (1208-1241). Plan taki wymagał zgody księcia krakowskiego. W 1214 r. Leszek Biały ponownie zajął ziemie między Wieprzem i Bugiem z grodami Stołpie, Kumów, Uhrowsk i Wereszczyn. Jesienią 1214 r. na Spiszu został zawarty kolejny traktat polsko-węgierski, na mocy którego królem halickim miał zostać Koloman, a Leszek Biały miał dostać ziemię przemyską i lubaczowską. Księciu Danielowi przyznano księstwo włodzimierskie (1211-1213, 1230-1231/1232, 1334-1335, 1238-1264). Jego brat Wasylko pozostał księciem bełskim (1214-1269) . Król węgierski Andrzej II, niechętny wobec wyznawców Kościoła wschodniego, w liście do papieża Innocentego III prosił o królewską koronę dla swego syna Kolomana i deklarował papieżowi wprowadzenie unii kościelnej. Król węgierski zobowiązał się do wysłania biskupów ruskich na sobór laterański IV rozpoczynający się 1 listopada 1215 r. Papież Innocenty III nadał mu tytuł króla halicko-wołyńskiego za cenę doprowadzenia do unii Cerkwi ruskiej z Kościołem katolickim . Rozpoczęta przez Węgrów akcja „nawracania” prawosławnych na katolicyzm przez sprowadzone duchowieństwo węgierskie wywołała oburzenie Rusinów. Autor Latopisu halicko-wołyńskiego wspominał o wypędzaniu przez Węgrów duchownych prawosławnych i burzeniu cerkwi. Prawosławna hierarchia halicka potępiła działania węgierskie i doprowadziła do wystąpień antykatolickich. W ten sposób została załamana tradycyjna tolerancja wyznaniowa na pograniczu polsko-ruskim. Prowadzący politykę jednoczenia ziem ruskich książę włodzimierski Daniel odzyskał w 1219 roku zajęte po śmierci Romana przez Leszka Białego Zabuże. Kolejnym krokiem było ustanowienie jednego z centrów swojego księstwa w Uhrowsku nad Bugiem. Książę halicko-włodzimierski pragnął uczynić z Uhrowska ważny ośrodek polityczny, trzecią stolicę po Haliczu i Włodzimierzu . Gród otoczył budowlami obronnymi i ustanowił w nim stałą załogę. Po śmierci księcia łuckiego Mścisława Jarosławowicza Niemego (1220-1225) w 1225 r. Łuck został dołączony do domeny Daniela Romanowicza. Ostatnim elementem jednoczenia ziemi wołyńskiej było zajęcie udzielnego księstwa bełskiego w 1234 r. Książę halicko-wołyński Daniel w 1223 r. erygował biskupstwo w Uhrowsku i w ufundowanym przez siebie w monasterze św. Daniela w Uhrowsku osadził dostojnika kościelnego, tym samym tworząc kolejną eparchię . „Данилови бо княжащу во Володимере, созда град Угореск и постави во нем пискупа” . Nowe biskupstwo miało funkcjonować przy rezydencji książęcej. Obecność lojalnego na katedrze hierarchy wzmacniałoby jego władzę i jednoczyłoby nowe podporządkowane ziemie z Księstwem Halicko-Włodzimierskim . Władyctwo uhrowskie zostało wydzielone z diecezji włodzimiersko-wołyńskiej. Początkowo granica wschodnia eparchii uhrowskiej opierała się na linii Bugu na północy i wschodzie. Zachodnia granica biskupstwa obejmowała kasztelanie lubelską i łukowską, należące do dzielnicy sandomierskiej. Do diecezji tej należały tereny ziemi chełmskiej i bełskiej. W późniejszym czasie rozwój terytorialny państwa Daniela Romanowicza spowodował włączenie na północy do diecezji południowego Podlasia (księstwo drohickie i ziemię mielnicką) .

Taka organizacja terytorialna nowego biskupstwa wynikała z przyczyn prawno-kanonicznych. Książę mógł wydzielić tereny diecezji uhrowskiej jedynie z obszaru eparchii włodzimierskiej, poszerzonej o zdobyte nowe ziemie Zabuża . Nie jest znany dokument o ustanowieniu diecezji uhrowskiej ani też akty cerkiewne określające jej zasięg. Powołanie diecezji nastąpiło prawdopodobnie decyzja księcia Daniela Romanowicza, bez uzgodnienia z hierarchią cerkiewną. Była to jedna z przyczyn późniejszych konfliktów z ordynariuszami diecezji włodzimierskiej, halickiej i przemyskiej. Ustanowienie nowej eparchii miało wiele przyczyn. Po pierwsze było one efektem politycznych ambicji księcia Daniela, który dążył do ściślejszego zjednoczenia dołączonych ziem do Księstwa Halicko-Włodzimierskiego. Po drugie zgodnie z tradycją bizantyjską wzmocnieniu władzy książęcej sprzyjali lojalni ordynariusze diecezji. Tak było również na ziemiach ruskich. Biskupstwa ustanawiano w głównych ośrodkach administracyjnych państwa. Przebywający tam ordynariusze diecezji należeli do dworu książęcego i wspierali księcia w jego planach politycznych. Jak wiadomo do ustanowienia eparchii uhrowskiej na terenie podległym władzy księcia Daniela Romanowicza znajdowały się już trzy diecezje: włodzimierska, przemyska i halicka .

Latopis halicko-wołyński informował, bez podania daty, „коли Данило княжив у Володимири, спорудив oн город Угровськ и поставив у ньому єпископа” . Z kontekstu opisanych w latopisie zdarzeń, ujętych w układzie chronologicznym wynika, że ustanowienie biskupstwa w Uhrusku nad Bugiem nastąpiło po 1219 roku, kiedy książę Daniel odebrał od Leszka Białego Zabuże . Uhrusk stał się nie tylko siedzibą diecezji ale centrum przyłączonej do księstwa włości. W planach Daniela Romanowicza biskupstwo miało mieć charakter przydworny, ściśle powiązany z nową rezydencją książęcą .

Ordynariuszem diecezji uhrowskiej został Asaf (Ioasaf) , który wcześniej kierował biskupstwem włodzimierskim w latach 1205-1223. Biskupstwo włodzimierskie Asaf otrzymał na początku XIII wieku dzięki poparciu Aleksandra Wsiewołodowicza księcia bełskiego (1195-1208, 1215-1233) i włodzimierskiego (1208-1215), który zmuszony został do ustąpienia ze swego trony na rzecz braci stryjecznych Daniela i Wasylka w 1215 r. Z tego powodu władyka Asaf nie był zwolennikiem rządów księcia Daniela i jego przejście z katedry włodzimierskiej na uhrowską było raczej degradacją aniżeli awansem. Być może biskup Asaf sam chciał opuścić Włodzimierz, który obok Halicza pełnił rolę drugiej siedziby rezydencji księcia Daniela Romanowicza. Z kolei książę Daniel dążył do likwidacji opozycji i pełnego podporzadkowania ordynariusza diecezji swojej polityce. Należy przypomnieć, że władyka Asaf był zwolennikiem księcia Aleksandra Wsiewołodowicza i przeciwnikiem księcia Daniela . Ten ostatni, ażeby pozbyć się opozycyjnego hierarchii z Włodzimierza, nakazał przejście władyce Asafowi z Włodzimierza do Uhrowska. W ten sposób książę nie naruszając praw kanonicznych obowiązujących przy tworzeniu nowej struktury cerkiewnej wydzielił z istniejącego biskupstwa część jego terytorium powiększone o zdobyte w 1219 roku Zabuże . Powołanie nowej diecezji zostało poparte przez metropolitę Mateusza (1200-1224) i wielkiego księcia kijowskiego Mścisława Romanowicza (1214-1223). Polityki księcia Daniela nie popierał za to teść Aleksandra Wsiewołodowicza, Włodzimierz Rurykowicz (1223-1235) i będący po 1224 r. metropolita Cyryl I (1224-1233). W opozycji do książąt Romanowiczów pozostawali ordynariusze diecezji halickiej i przemyskiej. Daniel Romanowicz surowo ukarał nieznanego z imienia władykę przemyskiego a biskupa halickiego Artemiusza (1235-1241) zmusił do emigracji do Węgier . Konflikty z księciem Danielem spowodowały, że władyka Asaf po pięciu latach pobytu na nowej katedrze w 1228 r. opuścił diecezję uhrowską i objął o wiele bardziej prestiżową eparchię nowogrodzką z godnością arcybiskupa, po odejściu abp Antoniego Dobrynia. Latopis nowogrodzki pod rokiem 1229 r. informował o objęciu katedry przez „Осафа, епископа володимирьскаго велыньскаго” . Władyka Asaf nie pozostał długo w Nowogrodzie albowiem został usunięty jeszcze w tym samym roku a jego miejsce zajął bp. Spirydon. Losy władyki Asafa po 1328 r. nie są znane. Tymczasem na katedrę uhrowską został powołany władyka Jan, który sprawował swoją godność w latach 1228-1232 a po nim Grzegorz w latach 1234-1235 . Kolejnym biskupem eparchii uhrowskiej po roku 1235 został władyka o imieniu Asaf II, który sprawował swoją godność w drugiej połowie lat trzydziestych i na początku lat czterdziestych XIII wieku . Jest mało prawdopodobne ażeby Asaf na katedrze włodzimierskiej (1205-1223) i uhrowskiej (1223-1228) oraz Asaf na katedrze uhrowskiej w latach trzydziestych i czterdziestych był tą samą osobą. Według latopisu ipatiewskiego biskup włodzimierski a od 1223 r. uhrowski Asaf pochodził z Świętogórskiego monasteru Zaśnięcia NMP położonego koło Włodzimierza w Zimnem i pozostawał w opozycji wobec księcia Daniela. Nieznane jest pochodzenie biskupa Asafa II, władyki uhrowskiego z lat trzydziestych XIII w. Wiadomo jedynie, że hierarcha wyróżniał się wielkimi politycznymi aspiracjami i był wspierany przez księcia Daniela. Hierarcha konkurował z ordynariuszem diecezji włodzimierskiej i zabiegał o objęcie katedry metropolitarnej w Kijowie .

Władyka uhrowski Asaf II z drugiej połowy z lat trzydziestych dążył do objęcia stanowiska metropolity kijowskiego . Biskup Asaf II jako władyka uhrowski samowolnie ogłosił się metropolitą kijowskim o czym informował Latopis halicko-wołyński: „єпископ Йоасаф Угривський, який скочив на митрополичий престол и за то звергнутий був зи стола свого, и переведена була єпископия у Холм” .

Przeniesienie stolicy księstwa z Uhrowska do Chełma wynikało z zagrożenia powstałego w okresie ofensywy mongolsko-tatarskiej na Ruś w 1236 r. Walory obronne Chełma, grodu położonego na górze, w pobliżu dzielnicy sandomierskiej, miały priorytetowe znaczenie. Książę Daniel, mając na celu dalekosiężne plany zjednoczenia ziem ruskich, zdecydował się na przeniesienie siedziby księstwa na północ – najpierw do Uhrowska, do Chełma . Przyczyną zmiany lokalizacji stolicy księstwa była również obawa księcia o reakcje nieprzychylnie nastawionych bojarów do jego planów zjednoczeniowych. Główny powód decyzji księcia o zmianę lokalizacji swojej siedziby miały względy bezpieczeństwa. Wobec zagrożenia mongolsko-tatarskiego odsunięcie stolicy dalej od działań wojennych miało istotne znaczenie w planach defensywnych. Uhrowsk nie utrzymał się długo jako ważny ośrodek polityczny w księstwie Daniela, a jego miejsce zajął Chełm.

Otwartym pytaniem jest kiedy nastąpiło przeniesienie siedziby eparchii z Uhrowska do Chełma. Latopisy ruskie nie podają daty rocznej. Wiadomo, że Daniel Romanowicz założył gród w Chełmie około 1237 r. Ogłoszenie biskupa uhrowskiego Asafa II o objęciu godności metropolity musiało nastąpić po 1240 roku, kiedy Kijów został zajęty przez wojska mongolskie w rezultacie, czego katedrę kijowską opuścił urzędujący metropolita Josif (1236-1240), który przepadł bez wieści. Według niektórych badaczy nastąpiło to w grudniu 1240 roku . W latach 1240-1242 w Kijowie nie było metropolity i dopiero w tym okresie władyka uhrowski Asaf II mógł pretendować do tej godności . Nie pozostał on jednak w Kijowie długo albowiem książę Daniel odwołał go z powrotem do Uhrowska w 1241 r. Kolejnym metropolitą kijowskim został abp Piotr (1243-1247). Działalność polityczno-cerkiewna biskupa Asafa II nie była więc przyczyną przeniesienia katedry z Uhrowska do Chełma. Chełm dopiero po 1237 roku uzyskał odpowiednią infrastrukturę obroną i stał się ważnym centrum życia gospodarczego, kulturalnego i politycznego Księstwa Halicko-Wołyńskiego. Asaf II pozostał w Uhrowsku przez kilka miesięcy i dalsze jego losy nie są znane. Zapewne został on usunięty z katedry lub zmarł albowiem w końcu 1241 r. katedrę uhrowską objął władyka Wasyl (1241-1242, 1245-1249), zwolennik księcia Daniela. Wcześniej władyka Wasyl był ordynariuszem diecezji łuckiej (1235-1240). Książę Daniel oczekiwał dogodnego momentu do ustanowienia nowego centrum politycznego w Chełmie. Taki moment pojawił się po zajęciu przez wojska mongolskie Kijowa w 1240 r. i osłabieniu władzy wielkoksiążęcej.

Uwzględniając powyższe fakty polityczno-cerkiewne, konieczność zbudowania odpowiedniej infrastruktury w Chełmie do przeniesienia rezydencji biskupiej i dworu książęcego przybycie władyki Wasyla do nowej siedziby mogło nastąpić dopiero w 1241 roku. Potwierdzają o tym pośrednio wykopaliska archeologiczne . Wraz z przeniesieniem siedziby biskupstwa wybudowano w Chełmie dwie świątynie. Pierwszą z nich była cerkiew pod wezwaniem św. Jana Chryzostoma, a w niedługim czasie wzniesiono drugą – świętych Kosmy i Damiana . Po pożarze Chełma wiosną 1256 r. Daniel Romanowicz ufundował dwie kolejne świątynie: Narodzenia NMP, Trójcy Świętej i je uposażył . Cerkiew Narodzenia NMP stała się świątynią katedralną. W tym czasie w pobliżu Chełma znajdowały się cerkwie w Stołpie ufundowana w latach 1194-1195 i Hrubieszowie wybudowana w 1255 roku . Pierwszym biskupem tytularnym diecezji chełmskiej był władyka Wasyl. Z nieznanych powodów w tradycji cerkiewnej pierwszeństwo na katerze chełmskiej przypisano władyce Cyrylowi lub Janowi . Dzięki zabiegom księcia Daniela jego kanclerz Cyryl został wyświęcony przez patriarchę konstantynopolitańskiego na metropolitę kijowskiego . Metropolita Cyryl II (1247-1281) z uwagi na sytuację polityczną, w jakiej znajdował się Kijów, najwięcej czasu przebywał na terenie Księstwa Halicko-Wołyńskiego i być może dlatego był uważany za administratora diecezji chełmskiej.

Władyka Jan przybył na katedrę chełmską w 1249 r., kiedy opuścił ją biskup Wasyl, który udał się na katedrę włodzimierską (1250-1265) . Wcześniej władyka Jan jako mnich służył w cerkwi Zaśnięcia NMP we Włodzimierzu Wołyńskim i pochodził z monasteru w Zimnem. Władyka Jan funkcję ordynariusza diecezji chełmskiej sprawował więc od 1249 do 1260 roku . Biskupów traktowano wówczas niemalże na równi z książętami. Stanowili bowiem ważny element władzy państwowej . W tym czasie obszar nowej eparchii nie zmienił się. Jej granice na północy i wschodzie pozostały takie same. W skład eparchii, oprócz ziem typowo ruskich, weszły również tereny dzielnicy sandomierskiej, zamieszkałe także przez ludność polską . Ostatecznie w wymiarze organizacyjnym i materialnym eparchia uzyskała całkowitą samodzielność po nadaniu w 1262 roku przez księcia Daniela Romanowicza wsi Pokrówka jako uposażenie władyków chełmskich . W ten sposób powstała nowa kanoniczna diecezja należąca do cerkiewnej struktury metropolii kijowskiej. XIII wiek w dziejach diecezji chełmsko-bełskiej to także początek rozwoju życia zakonnego. Sprzyjało temu, między innymi, wcześniej powstało biskupstwo uhrowskie, fundacyjna działalność księcia Daniela Romanowicza, a także napływ na te tereny mnichów z Kijowa, uciekających przed najazdem tatarskim. XIII i XIV wiek to kolejny okres wzmożonej aktywności w fundowaniu monasterów. Główną rolę w tym procesie przypisuje się możnowładcom prawosławnym i książętom ruskim . W Uhrowsku ok. 1224 r. książę Daniel założył monaster św. Daniela, który był pierwotną siedzibą biskupów uhrowskich, aż do ich przeprowadzki do Chełma. Warto przypomnieć, że w klasztorze uhrowskim przebywał syn księcia litewskiego Mendoga (1240-1263), wielki książę litewski Wojsiełek (1265-1267), który został tam mnichem . W XIII w. monastery znajdowały się w Bełzie, Drohiczynie i Chełmie . Ustanowienie eparchii uhrowsko-chełmskiej było jedynie częścią większego planu księcia Daniela Romanowicza wzmocnienia swojej pozycji poprzez reorganizację struktury cerkiewnej i obsadzenie nowych katedr biskupich własnymi kandydatami. W tym samym czasie powstała eparchia łucka w 1235 r. Została ona osadzona przez zwolennika książąt Romanowiczów – Wasyla .

Książę Daniel dwukrotnie tracił Halicz – na rzecz Węgrów w latach 1232-1233 i księcia czernihowskiego Michała Wsiewołodowicza (1235-1238). Ostatnią batalię z wojskami węgierskimi stoczył książę Daniel o Halicz w 1245 r. Pod Jarosławem Daniel pokonał Węgrów i wojska Rościsława syna Mścisława, byłego księcia halickiego. W latopisie ipatiewskim znajdujemy informację o Chełmie. Po bitwie jarosławskiej, która miała miejsce 17 sierpnia 1245 roku, czytamy, że Daniel „powrócił do grodu Chełma, […] który sam zbudował” . W ten sposób książę zakończył dwudziestokilkuletnią walkę o zjednoczenie ojcowizny. Daniel objął księstwo halickie (1238-1264), a Wasylko został jego udzielnym księciem włodzimierskim . Po zajęciu Halicza książę Daniel ograniczył prawa miejscowych bojarów oraz usunął po-węgiersko nastawionego miejscowego biskupa. Należy przypomnieć, że pozostający w opozycji wobec władzy książęcej władyka przemyski Antoni Dobrynia został wypędzony wraz kilkoma duchownymi a biskup halicki Artemiusz z niektórymi bojarami uciekł do Węgier . Na jego miejsce książę Daniel powołał ihumena Piotra, który został władyką halickim. Biskup halicki Piotr (1241-1260) nie należał do stronnictwa węgierskiego, pozostawał w bliskich relacjach z dworem książęcym. Władyka z polecenia księcia Daniela posłował do Ordy i uczestniczył w soborze lyońskim w 1245 r. .

Po zjednoczeniu księstwa włodzimierskiego i halickiego Daniel i Wasylko wspólnie występowali wobec sąsiadów. Książę Daniel, po 1245 r. postanowił prowadzić aktywną politykę wobec zagrażających ziemiom ruskim plemionom jaćwieskim. W polityce jaćwieskiej sprzymierzeńcem Daniela został książę mazowiecki Siemowit I (1248-1262), który poślubił w 1247 r. córkę księcia halickiego Daniela – Perejasławę (zm. 1283 r.). Jego brat Bolesław I (1208-1248), ożeniony z bratanicą Daniela – Anastazją , córką księcia bełskiego Aleksandra, który za namową księcia halickiego przekazał księstwo połockie Siemowitowi I. W ten sposób Siemowit I zjednoczył w swym ręku prawie całe Mazowsze. Książę halicki wraz z Siemowitem I i księciem krakowskim i sandomierskim Bolesławem V Wstydliwym (1243-1279) kilkakrotnie dokonywali najazdów na ziemie jaćwieskie . Ważnym elementem w polityce wyznaniowej miał aspekt unijny. Do zawarcia unii kościelnej księcia halickiego Daniela Romanowicza namawiał w 1245 r. franciszkanin włoski Giovanni da Pian del Carpine (1182-1252), wysłannik papieża Innocentego IV (1243-1254). Książę, zebrawszy biskupów, ihumenów i bojarów, odmówił uznania papieża za zwierzchnika diecezji halickiej. Odmowa ta nie zniechęciła papieża do dalszych wysiłków celem pozyskania książąt ruskich do unii. Wszystkie misje unijne z 1247 i 1248 r. zakończyły się niepowodzeniem . Sprawa unii kościelnej miała ścisły związek z dążeniem Daniela do uzyskania tytułu królewskiego. Problem ten pojawił się podczas wspólnej interwencji polsko-ruskiej na terenie Węgier. Książęta piastowscy, skłóceni ze sobą, mieli wspólną z księciem Danielem politykę dynastyczną wobec Węgier. Daniel dążył do obsadzenia tronu węgierskiego. W tym celu książę w 1252 r. doprowadził do ślubu księcia Romana z córką króla węgierskiego Beli IV (1235-1270) Gertrudą Babenberg. Ważną rolę w polityce węgierskiej odgrywał metropolita Cyryl II, pochodzący z Rusi Halickiej. Metropolita Cyryl II uzyskał u chana tatarskiego potwierdzenie wszystkich przywilejów nadanych Kościołowi ruskiemu i zwolnienie duchowieństwa z wszelkich powinności podatkowych. Jego pobyt w Nicei u cesarza Jana III Dukasa (1222-1254) i patriarchy Manuela II (1244-1255) spowodował zerwanie rozmów w sprawie unii kościelnej na ziemiach ruskich i bliższe związanie się z księciem nowogorodzkim Aleksandrem Newskim (1220-1263).

Wobec braku realnych perspektyw objęcia tronu węgierskiego przez księcia halicko-włodzimierskiego Lwa (1264-1301) sami książęta piastowscy starali się o koronę królewską dla księcia Daniela. Po powrocie z wyprawy węgierskiej na dworze Bolesława Wstydliwego w Krakowie doszło do spotkania legata papieskiego Opizona z Mezzano (1245-1246, 1253-1254) z księciem Danielem. Opizo Fieschi przywiózł księciu halickiemu koronę, przesłaną mu przez papieża Innocentego IV (1243-1254). Według Latopisu hipackiego, Daniel odmówił jej przyjęcia, motywując, że „na obcej ziemi nie może widzieć się z posłem”. W tej sytuacji legat papieski podążył za księciem halickim do Chełma. Do spotkania Daniela z Opizo doszło dopiero latem 1253 r. w Drohiczynie. W grodzie tym, książę halicki wraz z synem Lwem i księciem mazowieckim Siemowitem I przygotowywali się do wyprawy na Jaćwingów. Zgoda Daniela na koronację, która odbyłaby się w cerkwi drohickiej, była uwarunkowana pomocą kurii rzymskiej w wojnie z Tatarami. Autor Latopisu halicko-wołyńskiego tak opisywał owe wydarzenie: „I przekonała go matka jego i Bolesław, i Siemowit, i bojarzy laccy, mówiąc, aby przyjął koronę, „a my jesteśmy na pomoc [tobie] przeciw pohańcom”. On tedy koronę od Boga przyjął, od Cerkwi Świętych Apostołów i od tronu świętego Piotra, i od ojca swego papieża Innocentego, i od wszystkich biskupów swoich. Innocenty bowiem wyklął tych, którzy ganią swoją wiarę grecką prawowierną, chciał bowiem sobór utworzyć, o prawej wierze, o połączeniu Cerkwi. Daniło zaś przyjął od Boga koronę w mieście Drohiczynie, gdy szedł na wojnę wraz z synem Lwem i z Siemowitem kniaziem lackim” . Drohiczyn został wybrany jako miejsce koronacji nieprzypadkowo. Gród ten posiadał wieloletnią tradycję ośrodka książęcego i był ważnym centrum handlowym nad Bugiem . Trudno zakładać, że pierwszy król Rusi mógł zlekceważyć miejsce i fakt koronowania, tak istotny w relacjach z władcami chrześcijańskiej Europy.

Podjęte w czasie koronacji przez legata papieskiego Opizona próby pozyskania do unii kościelnej władcy Księstwa Halicko-Wołyńskiego zakończyły się niepowodzeniem . Konflikty polityczne z katolickimi państwami – Węgrami, Polską (z księciem krakowskim Leszkiem Białym) i Zakonem Krzyżackim – wywołały opór duchowieństwa prawosławnego przed wszelkimi związkami z Kościołem katolickim. Przeciwko unii kościelnej występowała hierarchia prawosławna, a zwłaszcza metropolita Cyryl II, z którego opinią musiał się liczyć książę Daniel . Następca Innocentego IV, Aleksander IV (1254-1261), czynił z tego powodu wymówki pisząc, że Kościół wywyższył go, a on „duchowną i świecką dobroczynność Kościoła puścił w niepamięć i okazał się niewdzięczny łaskom jego” .

Wyprawa polsko-ruska przeciwko Jaćwingom w 1253 r. przyniosła księciu Danielowi wymierne korzyści. Po wyprawie jaćwieskiej książęta Daniel, Lew i Wasylko przebywali w Krakowie. Wizyta potwierdzała dobre kontakty familijno-kulturalne. Syn Daniela, Lew I, pojął za żonę Konstancję Arpadówną (1234-1288), siostrę Kingi (1234-1292), żony księcia Bolesława Wstydliwego. Wkrótce po ślubie, w 1254 r., książę Daniel zawarł porozumienie z księciem litewskim Mendogiem, w którego wyniku Litwa przekazała Rusi południowe ziemie jaćwieskie. Mendog przekazał również należące do syna księcia litewskiego Wojsiełka (1223-1267) księstwo nowogródzkie Romanowi (1230-1260), synowi Daniela. Niedługo później Wojsiełk odstąpił Romanowi wszystkie dotychczasowe posiadłości (całą Ruś Czarną), a sam wstąpił do klasztoru. Następne zdobycze terytorialne przyniosła Rusi kolejna wyprawa przeciwko Jaćwieży na przełomie 1255 i 1256 r. Roman władał nabytymi posiadłościami do 1258 r., kiedy to Mendog zerwał układ z Rusią i odebrał Ruś Czarną. Dwa lat później w nieznanych bliżej okolicznościach zmarł książę Roman. Sojusz księcia Siemowita I z Rusią przeciwko Jaćwingom ściągał wyprawy odwetowe na Mazowsze. Polityka Daniela wciągnęła również Mazowsze w konflikt z Litwą. Jeden z najazdów litewskich zakończył się śmiercią księcia mazowieckiego Siemowita I (1262). Na wieść o tym w Tarnowie na Lubelszczyźnie odbył się zjazd z udziałem księcia Bolesława Wstydliwego, króla Daniela Halickiego z synami Lwem i Szwarnem oraz Wasylkiem Romanowiczem z synem Włodzimierzem Iwanem (zm. 1288 r.). Uzgodniono wówczas wyprawę odwetową przeciwko Litwinom. W 1264 r. zmarł Daniel Romanowicz, twórca potęgi Rusi Halickiej i założyciel eparchii uhrowskiej (chełmskiej). Książę został pochowany w chełmskiej katedrze Bogarodzicy. Śmierć najwybitniejszego z XIII-wiecznych książąt ruskich pogłębiła podziały między Haliczem a Włodzimierzem. Najstarszy z rodu Romanowiczów książę włodzimierski Wasylko zachował swoje ziemie, ale prowadził politykę zagraniczną nie zawsze zgodną z interesami książąt halickich. Dobra Daniela uległy podziałowi między jego synów. Szwarno Daniłowicz (1264-1269) otrzymał wschodnią część księstwa halickiego z Haliczem i całe Zabuże (Bełz, Czerwień, Chełm, Mielnik, Drohiczyn). Najmłodszy syn Lew Daniłowicz dostał zachodnią część księstwa z Lwowem i Przemyślem. Mścisław Daniłowicz (1250-1308) objął księstwo łuckie i trembowelskie. Czwarty syn Daniela, książę słonimski Roman w roku śmierci ojca już nie żył .

Rola i zasięg oddziaływania Kościoła prawosławnego zależała od zasięgu księstw ruskich oraz ich relacji z sąsiadującymi dzielnicami książąt piastowskich. Nie można pominąć czynnik litewski, który miał istotny wpływ na sytuację diecezji chełmskiej w XIII stuleciu. Litwa, po śmierci Mendoga (1263), zaczęła coraz bardziej prowadzić aktywną politykę względem ziem ruskich i polskich. W pierwszym okresie stosunki rusko-litewskie za rządów syna Mendoga, Wojsiełka, układały się przyjaźnie. Szwarno, ożeniony z nieznaną z imienia siostrą Wojsiełka, objął rządy w księstwie chełmsko-bełskim. Wojsiełk (1263-1267), po kilku latach sprawowania władzy, w 1267 r. przekazał rządy na Litwie Szwarnie, a sam powrócił do klasztoru w Uhrowsku. Właśnie wówczas pojawiła się realna szansa wprowadzenia chrześcijaństwa na Litwie. Wojsiełk był wyznawcą prawosławia i dążył do uporządkowania spraw wewnętrznych w państwie. W tym celu nawet na pewien czas porzucił monaster i zajął się sprawami kraju, próbując z prawosławia uczynić religię państwową. Wojsiełek za swoją działalność i przekazanie Litwy Szwarnie (1267-1269) został zamordowany. Szwarno, gorliwy wyznawca prawosławia, kontynuował wyprawy przeciwko Jaćwingom i popierał syna Siemowita I Konrada II (1275-1294) w jego walce z bratem Bolesławem II (1262-1275) o sukcesję na Mazowszu. Wzrost znaczenia Szwarna i sprzymierzonego z nim Wasylka wywołał opozycję księcia halickiego Lwa. Zabójstwo Wojsiełka pogorszyło stosunki rusko-litewskie. Książę litewski Trojden (1269-1282), który objął rządy na Litwie po śmierci Szwarna (1269), prowadził niechętną politykę wobec Rusi . Objęcie rządów przez Trojdena przekreśliło plany chrystianizacyjne Kościoła prawosławnego na Litwie.

Dzielnicę Szwarna, księstwo chełmsko-bełskie, objął książę Lew. Lew Daniłowicz przejął Chełm, Bełz, Czerwień, Halicz i Przemyśl. W jego imieniu północną częścią Zabuża, z Mielnikiem i Drohiczynem, zarządzał jego syn Jerzy, książę bełski (1264-1301), który po śmierci ojca objął księstwo halickie (1301-1308). Ziemie Rusi Czarnej zostały zajęte przez księcia litewskiego Trojdena. W 1269 r. księstwo włodzimierskie po śmierci Wasylka przeszło we władanie jego syna Włodzimierza Iwana Wasylkowicza (1269-1288). Włodzimierz dążył do utrzymania dobrych stosunków z sąsiadami, rozwijał działalność gospodarczą i kulturalną. Książę włodzimierski popierał Konrada II Mazowieckiego w jego rywalizacji z Bolesławem II o dobra na Mazowszu. Włodzimierz wysłał syna księcia halickiego Jerzego i księcia słonimskiego Wasylka (1256-po1282) z interwencją po stronie Konrada II na Mazowsze w 1282 r.

Śmierć książąt Szwarny i Wasylka w 1269 r. zburzyła dotychczasową organizację cerkiewną, w tym i granice diecezji chełmskiej. Wydzielenie części spuścizny po Szwarnie księciu Jerzemu Lwowiczowi doprowadziło do oderwania północnej części eparchii z Drohiczynem, Mielnikiem od Chełma. Ta część biskupstwa weszła w skład eparchii włodzimierskiej . Ośrodek diecezjalny w Chełmie został połączony z Bełzem i Czerwieniem. W rezultacie tych zmian powstał nowy kształt granic diecezji chełmskiej i włodzimierskiej. Warto przypomnieć, że po śmierci Daniela rządy w Chełmie przypadły jego synowi Szwarnie a po jego śmierci władcą Chełma został Lew, a po nim jego syn Jerzy. Od tego momentu Chełm traci na znaczeniu a w 1349 r. został zajęty przez Kazimierza Wielkiego. Jedną z przyczyn utraty znaczenia Chełma był zamęt spowodowany zmianami w strukturze organizacyjnej Cerkwi prawosławnej. Już książę Lew I dążył do utworzenia w swym księstwie niezależnej od Kijowa prowincji cerkiewnej. Dopiero jednak książę halicki Jerzy I uzyskał około 1303 r. zgodę patriarchy carogrodzkiego Atanazego (1302-1309) i cesarza Andronika II Paleologa Starszego (1282-1328) na utworzenie w Haliczu metropolii. Od XI w. patriarcha miał kanoniczne prawo podnoszenia diecezji do stopnia metropolii. Decyzja ta mogła być podjęta jedynie na posiedzeniu synodu patriarszego. W skład metropolii weszły biskupstwa: chełmskie, włodzimierskie, przemyskie, łuckie i turowskie . Metropolia halicka była 81 metropolią w patriarchacie konstantynopolitańskim. Decyzja o powołaniu metropolii halickiej przez patriarchat konstantynopolitański nastąpiła po przeniesieniu stolicy metropolii kijowskiej z Kijowa do Włodzimierza nad Klaźmą. Przeniesienie siedziby metropolii kijowskiej nastąpiło w 1299 r. przez metropolitę Greka Maksyma (1283-1305), niechętnego wobec wszelkich kontaktów z Kościołem łacińskim . Metropolia halicka była dziełem politycznym Romanowiczów zmierzającym do podporządkowania Rusi Halickiej bezpośredniej jurysdykcji patriarchatu carogrodzkiego. Działania te miały podnieść prestiż Halicza i uzewnętrznić świetność państwa halicko-włodzimierskiego po upadku Kijowa. Decyzja ta miała doprowadzić do zrównania na ziemiach ruskich Halicza z pozycją Tweru i Moskwy. Podobną do książąt halickich politykę wobec Cerkwi prawosławnej prowadzili władcy Wielkiego Księstwa Litewskiego. W XIII w. w granicach Wielkiego Księstwa Litewskiego znalazła się dominująca liczebnie i kulturowo ludność ruska. W tej sytuacji książęta litewscy, rywalizujący z Moskwą i Haliczem, dążyli do utworzenia własnej metropolii prawosławnej. W skutek zabiegów Witenesa (1296-1315) utworzono w 1299 r. metropolię litewską z siedzibą w Nowogródku. Decyzję o jej powołaniu podjął patriarcha Jan XII (1294-1303). Inicjatywa powołania metropolii litewskiej wyszła od miejscowych książąt. Trzeba jednak wyraźnie zaznaczyć, że urealnienie tej inicjatywy było możliwe dzięki cesarzowi Andronikowi II, znanego z niechętnej postawy wobec Kościoła łacińskiego. Powołanie dwóch nowych metropolii na północno-zachodnich krańcach patriarchatu konstantynopolitańskiego miało wzmocnić Cerkiew prawosławną i rozszerzyć wpływy Carogrodu na ziemiach polsko-litewsko-ruskich. Coraz liczniejsze na ziemiach ruskich i litewskich misje zakonników katolickich budziły obawy prawosławnych o zachowanie swego stanu posiadania. Trzeba przypomnieć, że to Andronik II odrzucił unię lyońską z 1274 r. i dążył do poszerzenia wpływów Cerkwi bizantyjskiej na ziemiach słowiańskich. Cesarz dążył do obsady prowincji cerkiewnych na ziemiach ruskich metropolitami pochodzenia greckiego. W wykazie metropolii należących do patriarchatu konstantynopolitańskiego metropolia litewska zajmuje 82 pozycję, tuż po metropolii halickiej. Nie znamy imienia pierwszego metropolity litewskiego, albowiem w aktach synodu patriarszego (np. z 1317 r.) występuje on jedynie jako „metropolita litewski”. Uwzględniając politykę personalną cesarza Andronika II można przypuszczać, że pierwszym metropolitą litewskim był władyka pochodzenia greckiego. Wiadomy z imienia metropolita litewski po raz pierwszy figuruje w 1327 roku. Metropolitą tym był biskup Teofil . Nie posiadamy żadnych informacji odnośnie tego czy istniały inne, oprócz metropolitalnego, biskupstwa na terenie litewskiej prowincji cerkiewnej. Na obszarach ziem ruskich zdobytych przez Polskę, Litwę i Moskwę każda ze stron dążyła do ustanowienia niezależnej struktury cerkiewnej. W konsekwencji na początku XIV w. jednolita metropolia kijowska rozpadła się na trzy ośrodki metropolitalne: tytularnie kijowski (a faktycznie włodzimierski), halicki i litewski.

* Kolejne zmiany terytorialne w eparchii chełmskiej nastąpiły w XIV wieku. W 1387 r. ziemia bełska decyzją króla Władysława Jagiełły (1382-1434) została nadana księciu mazowieckiemu Siemowitowi IV w lenno . Panowanie Siemowita IV w księstwie bełskim trawiło w latach 1387-1426. W praktyce oznaczało to zerwanie długoletnich więzi, jakie łączyły Bełz i Chełm, politycznych i kościelnych oraz stworzenie nowego organizmu administracyjnego – ziemi bełskiej. W jej skład weszły następujące powiaty: bełski, lubaczowski, buski, grabowiecki, horodelski, sokalski i łopatyński . Położenie Kościoła prawosławnego za rządów księcia mazowieckiego było trudne. Z jednej strony katolicki władca stosował taktykę ciągłego ingerowania w strukturę organizacyjną Cerkwi prawosławnej, dążąc do przejęcia nad nią kontroli, a nawet jej likwidacji, z drugiej strony popierał rozwój łacińskiej organizacji kościelnej. Przykładem takiej działalności była fundacja katolickiego kościoła w Grabowcu w 1394 r., na który przeznaczono budynek cerkwi, co wywołało rozgoryczenie ludności autochtonicznej. Taka właśnie polityka charakteryzowała cały okres zwierzchności Siemowita IV nad ziemią bełską . Zagrażająca dalszemu istnieniu chrześcijaństwa wschodniego sytuacja wymusiła zdecydowane decyzje metropolity Cypriana Camblaka (1390-1406). Metropolita aby zachować jedność ziemi bełskiej z diecezją chełmską, ustanowił tam namiestnictwo, dzięki czemu mógł wpływać na wybór hierarchy prawosławnego zasiadającego w Bełzie, którym został miejscowy duchowny. Podkreślając swe prawa do nowo utworzonego namiestnictwa, władycy chełmscy zaczęli się tytułować biskupami chełmsko-bełskimi . Do tego czasu obszary należące do ziemi bełskiej znajdowały się w jurysdykcji różnych biskupów. Większość wchodziła w skład nowo utworzonego namiestnictwa bełskiego, część znajdowała się pod zarządem eparchii przemyskiej (Lubaczów), halickiej (Busk), łuckiej (powiat łopatyński) . W okresie sprawowania władzy przez metropolity kijowskiego Focjusza (1408-1431) w 1426 r. umarł książę Siemowit IV. Od tego momentu aż do roku 1434 ziemia bełska znajdowała się pod kolegialnym zarządem jego synów (Siemowita V, Kazimierza II, Trojdena II, Władysława I i Aleksandra). Ważnym wydarzeniem tego okresu było 20 lipca 1431 r. antykatolickie wystąpienie ludności ruskiej ziemi bełskiej i chełmskiej, prawdopodobnie z inspiracji nowego wielkiego księcia litewskiego Świdrygiełły (1430-1432). Za podstawową przyczynę wystąpień na pierwszym miejscu stawiane były kwestie religijne, wynikłe z dyskryminacji ludności prawosławnej przez katolicką szlachtę mazowiecką, osiedlającą się na terenach nadbużańskich .

Trudne relacje litewsko-moskiewskie i polsko-moskiewskie doprowadziły do ostatecznego podziału Cerkwi prawosławnej na Rusi na dwie odrębne metropolie (kijowską i moskiewską), co zostało ostatecznie przypieczętowane w 1480 r. Lubelszczyzna, ziemie: chełmska i bełska, pozostające w granicach eparchii chełmskiej, znalazła się w strukturze metropolii kijowskiej. Okres ów obfitował również w wydarzenia natury politycznej, które miały ogromny wpływ na życie religijne. Rządy kolejnych Piastów mazowieckich nie trwały długo. Po śmierci księcia bełskiego Kazimierza II (1434-1442) zwierzchnictwo nad lennem objął jego brat Władysław I (1442-1455), którego rządy nie odznaczyły się niczym szczególnym. Traktował otrzymane tereny jako źródło dochodu, nie interesując się wydarzeniami tam zachodzącymi. Taka polityka nowego władcy pozwoliła na związanie się w większym stopniu gospodarczo i kulturowo ziemi bełskiej i chełmskiej z Rusią Koronną. Władysław zmarł w 1455 r., a schedę po nim odziedziczyli dwaj jego synowie Siemowit VI i Władysław II (1455-1462), których rządy trwały zaledwie siedem lat, gdyż obaj umarli bezpotomnie w 1462 r. Zgodnie z nadaniami królowej Jadwigi (1384-1399) i Władysława Jagiełły ziemia bełska przeszła w bezpośrednie władanie króla polskiego z wszystkimi tego konsekwencjami . Zanikła także granica państwowa między rozdzielonymi przez ponad siedemdziesiąt lat częściami eparchii chełmskiej. Proces zjednoczeniowy obu części diecezji trwał długo, albowiem dopiero z 1540 r. pochodzi pierwszy zapis źródłowy świadczący o jej jedności .

W okresie tych burzliwych przemian ordynariuszami diecezji chełmskiej byli: Grzegorz (Jerzy Depolticki) (1440-1467), Sylwester (Sawa) (1467-1471) i Harasim Okuszkowicz (Grzegorz Bielski) pochodzący z grodu Bielsko (1471-1494) Za panowania kolejnych metropolitów kijowskich, Symeona (1480-1488), Jonasza Klezny (1488-1492) i Makarego (1494-1498) położenie Cerkwi na terenie diecezji chełmskiej nie polepszyło się. Widoczne było faworyzowanie wyznawców Kościoła łacińskiego, utrzymane zostały wszystkie ograniczenia prawne wobec prawosławnych z czasów Władysława Jagiełły . W eparchii chełmskiej dyskryminacja dotyczyła głównie chłopów i mieszczan. Szlachta ruska, która była nieliczna wskutek konwersji na katolicyzm, cieszyła się takimi samymi prawami jak w innych regionach Korony. Ograniczenie praw wyznawców obrządku wschodniego wynikało z polityki panujących elit politycznych państwa polsko-litewskiego . Połączenie eparchii chełmskiej w jedną całość spowodowało włączenie w jej granice tych terenów ziemi bełskiej, które wcześniej znajdowały się w jurysdykcji innych biskupstw. Przykładem może być powiat buski, włączony do eparchii chełmskiej prawdopodobnie przed 1540 r., a będący częścią diecezji przemyskiej. Podobnie było z powiatem łopatyńskim i włością kryłowską. Granice eparchii chełmskiej jeszcze w pierwszej połowie XVI w. przechodziły korekty i zmiany . W XVI stuleciu coraz częściej na katedrach biskupich zasiadali ludzie będący wcześniej dostojnikami świeckimi. W eparchii chełmskiej aż pięciu z siedmiu władyków miało taką przeszłość . Wynikało to w dużej mierze z praktyki podawania, kiedy to o wyborze biskupa decydował król lub wpływowy magnat, często wyznania rzymskokatolickiego. W rezultacie nominację na tak eksponowane stanowisko nie zawsze otrzymywali ludzie do niego predestynowani . W tym właśnie widziano wówczas jedną z przyczyn upadku moralnego hierarchii cerkiewnej. Pomimo tego w omawianym okresie Kościół wschodni na obszarze województwa chełmskiego i bełskiego rozwijał się w mniejszym lub większym stopniu aż do unii brzeskiej w 1596 r. Najlepszym okresem dla Cerkwi prawosławnej były lata przynależności Lubelszczyzny, Chełmszczyzny i Bełza do Rusi Kijowskiej, gdzie obrządek wschodni, popierany przez władzę, bez przeszkód się rozwijał. Dynamiczny rozwój struktur cerkiewnych nastąpił za panowanie księcia halicko-włodzimierskiego Daniela Romanowicza, czego wyrazem było powołanie eparchii uhrowskiej w 1223 roku. Sytuacja Cerkwi prawosławnej zmieniła się, gdy zwierzchnictwo na tym terytorium objęli Piastowie mazowieccy, a następnie królowie polscy. Cerkiew wówczas znalazła się w defensywie wobec katolicyzmu, będącym na ziemiach koronnych wyznaniem panującym. Taki rozwój wypadków sprawił, że prawosławie, traciło swych wiernych, zwłaszcza wśród bojarów ruskich. Kolejnym ciosem w funkcjonowanie Cerkwi prawosławnej na terenie diecezji chełmsko-bełskiej było wprowadzenie postanowień unii brzeskiej z 1596 r.

Dziedzictwo religijne diecezji uhrowskiej a później chełmskiej znalazło swoją kontynuację w powołanej w 1989 r. eparchii lubelsko-chełmskiej. Przypomnienie okoliczności powstania nowej struktury cerkiewnej w 1223 r. ma istotne znaczenie w roku jubileusz 800 – lecia powołania eparchii uhrowsko-chełmskiej.

Prof. dr hab. Antoni Mironowicz (UwB)

Projekt dofinansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Edukacji i Nauki w ramach programu „Doskonała Nauka II”