Podejmując badania nad dziejami chrześcijaństwa, dotykamy- jak to ujął Jerzy Kłoczowski , historyk polski związany przede wszystkim z Katolickim Uniwersytetem Lubelskim, – samego rdzenia trudności w debatach wokół przeszłości i teraźniejszości. Kłoczowski podejmując badania nad dziejami chrześcijaństwa wschodniego w Rzeczypospolitej podkreślał ogromną potrzebę maksymalnie nowego i obiektywnego podejścia do całości problematyki. Uważał, że prowadząc badania nad chrześcijaństwem wschodnim, dajemy wyraz naszego przekonania o wadze tego zagadnienia dla badań nad historyczną tradycją wielkich obszarów dzisiejszej Białorusi, Litwy, Polski i Ukrainy. Zdecydowanie w szerszym znaczeniu ujmując badania te stanowią znakomity materiał do debat nad całą Europą Środkowo-Wschodnią i pograniczem cywilizacji łacińskiej i bizantyńskiej. Profesorowi zależało aby badacze młodego pokolenia historyków byli dobrze przygotowani metodologicznie, warsztatowo a jednocześnie otwarci na nowatorskie, pogłębione i wieloaspektowe ujęcia. Należy podkreślić iż procesy od wieków kształtujące tożsamość tej części Europy są kluczem do rozumienia także sytuacji aktualnej. Szczególne znaczenia w badaniach nad interesującym nas obszarem mają prace Oskara Haleckiego. W twórczości Oskara Haleckiego wyróżniamy kilka podstawowych mitów historiograficznych (w rozumieniu Jerzego Topolskiego), które wpływały na rozwój jego badań. Są to „idea jagiellońska”, „pogranicze Zachodu” i „Europa Środkowa”. Służyły Haleckiemu jako przede wszystkim narzędzia opisu historii, które wykorzystywał jako podstawę teoretyczną do wzmocnienia własnej argumentacji. Pod względem merytorycznym ważne jest zrozumienie, jak formułował Halecki własny język opisu przeszłości i w jaki sposób konstruował granice cywilizacyjne. Interesujące jest również jak Halecki odnosił się do „cieni imperializmu”, które uważał że wpływały na dzieje Europy Środkowo-Wschodniej par excellence (w najwyższym stopniu) . Halecki, który jest największym, najczęściej na świecie cytowanym a jednocześnie najmniej w Polsce znanym historykiem XX stulecia, mediewistą– bizantynologiem został szerzej zauważony w badaniach polskich po ukazaniu się pracy Jerzego Kłoczowskiego. O Haleckim jako autorze definicji Europy Środkowo-Wschodniej napisał Jerzy Kłoczowski w 1993 r. Zarówno koncepcje i idee Haleckiego dotyczące Europy Środkowo-Wschodniej stały się głównym tematem rozważań polskich i zagranicznych historyków na stronach specjalnego numeru „Kwartalnika Historycznego” z 2013 r. Zdaniem Haleckiego Unia jagiellońska (1569) przesunęła nie tylko „granice Polski, ale zarazem też granice zachodniej cywilizacji”, które istniały do „rozbioru państwa polskiego” . Halecki postrzega tu Polskę jako część Zachodu, utożsamiając z nim Rzeczpospolitą. Analizując dzieje Polski na wschodzie, dochodzi do wniosku, że jakiekolwiek pretensje Ukraińców i Rosjan do Galicji Wschodniej czy Chełmszczyzny „pozostają w zupełnej sprzeczności z prawami historycznymi Polski” . Już wtedy postrzegał on Rzeczpospolitą jako terytorium Europy Wschodniej, ponieważ historycznie odróżniał Ruś od Moskiewszczyzny i od Rosji.

Halecki był niewątpliwie najlepszym znawcą stosunków narodowościowych i religijnych w Europie Środkowej i Wschodniej . Wiedzę na ten temat ujawnił już jako ekspert delegacji polskiej na konferencję pokojową w Paryżu w 1919 roku . Następnie pełnił funkcję sekretarza i eksperta Międzynarodowej Komisji Współpracy Intelektualnej (Commission Internationale de Coopération Intelellectuelle –CICI) Ligi Narodów w latach 1922‑1925. Na postrzeganie przez Haleckiego zawiłych dziejów narodów z regionu środkowoeuropejskiego oraz ich aktualnych, powojennych problemów, rzutowało niewątpliwie doświadczenie wyniesione z rodzinnego domu – zetknięcie się z różnymi kulturami (ojciec – austrowęgierski generał, matka – córka chorwackiego żupana) oraz genealogia rodu. Wśród jego przodków ze strony ojca i matki byli przedstawiciele „wszystkich prawie narodów Europy środkowo‑wschodniej” . Atutem Haleckiego w badaniu historii tego regionu był poliglotyzm pozwalający mu sięgać do materiałów źródłowych w oryginalnych językach. W mowie i piśmie posługiwał się nie tylko językiem niemieckim, francuskim i angielskim z „prawie z jednakową łatwością”, ale także „umiejętnością czytania” tekstów w języku rumuńskim oraz „w słowiańskich i skandynawskich językach”, obok łaciny i greki .

Halecki stworzył szkołę i miał grono uczniów w Instytucie Historycznym Uniwersytetu Warszawskiego w okresie międzywojennym, a od 1930 prowadził seminarium Europy Wschodniej , po wyjeździe w 1939 r. do USA stworzył seminarium na uniwersytecie m.in. Columbia, na które uczęszczali Polacy, Ukraińcy czy Amerykanie. Wśród jego uczniów w Warszawie był Janusz Pajewski (promotor pracy doktorskiej Zygmunta Borasa – mojego promotora pracy magisterskiej na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu), Władysław Tomkiewicz, Henryk Paszkiewicz, Leon Koczy, ks. Mieczysław Żywczyński, Stefan Maria Kuczyński, Zygmunt Wdowiszewski, Józef Janowski, Anna Dembińska, Stanisław Herbst i wielu innych.

Z kręgu tych wieloaspektowych badań wschodnich z seminarium Haleckiego szczególnie badania i prace Władysława Tomkiewicza, polskiego historyka i historyka sztuki (jego uczniem był m.in. Jan Białostocki, Janusz Tazbir) zostały ukierunkowane na obszar nas interesujący – eparchii chełmsko-bełskiej w dobie nowożytnej. Tomkiewicz m.in. zajmował się stosunkami polsko-kozackimi, czy też przedstawił genezę i upadek unii hadziackiej . Dzieje eparchii chełmsko-bełskiej w dobie nowożytnej mają dość obszerną literaturę. W historiografii polskiej nadal pozostają aktualne przedwojenne prace Kazimierza Chodynickiego, polskiego historyka, profesora Uniwersytetu Wileńskiego i następnie Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. W pracy naukowej zajmował się historią średniowiecza Europy wschodniej, historią Kościoła prawosławnego, dziejami reformacji w Polsce. Zapoczątkował badania nad dziejami unii kościelnych od XV do XVII wieku. Jego obszerna monografia ukazująca stosunek państwa polskiego do Kościoła prawosławnego od XIV do XVII wieku jest nadal bardzo aktualnym dziełem .

Kolejny badacz to, Aleksander Łapiński, historyk, filozof, profesor Chrześcijańskiej Akademii Teologicznej w Warszawie, który w okresie międzywojennym opracował losy prawosławia w Wielkim Księstwie Litewskich za panowania Zygmunta I . Janusz Woliński, polski historyk, profesor Uniwersytetu Warszawskiego natomiast badał przede wszystkim dzieje XVII wiecznej Rzeczypospolitej ale poświęcił też część swoich badań dziejom Kościoła prawosławnego w Rzeczypospolitej . Warto podkreślić że badania wschodnie kontynuowali jego uczniowie: Ludomir Bieńkowski, Zbigniew Wójcik. Janusz Woliński w latach 1931–1939 pracował jako kierownik departamentu Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego. Jego dyrektorem i bezpośrednim zwierzchnikiem był Franciszek Salezy Potocki. Prowadząc przez wiele lat pertraktacje z hierarchią wielu kościołów, zarówno Potocki jak i Woliński, reprezentowali jednoznaczne stanowisko budowy pokojowego i “harmonijnego współżycia” Kościoła prawosławnego oraz państwa polskiego, wielokrotnie narażając się na jawną opozycję ze strony oficerów i urzędników z Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i z Ministerstwa Spraw Wojskowych.

Dlatego wydarzenia 1938 roku na Lubelszczyźnie i Chełmszczyźnie, kiedy bezzasadnie zburzono 114 cerkwi prawosławnych (łącznie z Podlasiem w latach 1937-1939 zburzono 127) i zmuszano siłą wiernych Kościoła prawosławnego do zmiany wyznania, wbrew stanowisku kadry kierowniczej Departamentu Wyznań, na znak protestu dyrektor Potocki i kierownik Woliński złożyli dymisję i odeszli z ministerstwa.

W okresie zarówno przełomu XIX i XX wieku jak i w okresie międzywojennym warto zwrócić uwagę na badania nad Kościołem wschodnim Edwarda Likowskiego, Anatola Lewickiego, Stanisława Ptaszyckiego, Eugeniusza Sakowicza i Aleksego Derugi . Badacze polscy tego okresu zajmowali się dziejami eparchii chełmskiej zazwyczaj przy okazji badań o większym zakresie tematycznym. W okresie powojennym powstały znacznie pogłębione opracowania autorstwa wyżej wspomnianego Oskara Haleckiego, Jerzego Kłoczowskiego a także Ludomira Bieńkowskiego, Stanisława Litaka, Wiesława Müllera, Janusza Tazbira, Władysława Serczyka, Tadeusza Śliwy, Jana Dzięgielewskiego, Antoniego Mironowicza . Ludomir Bieńkowski, związany był przede wszystkim z Katolickim Uniwersytetem Lubelskim. Jego badania koncentrowały się na dziejach Kościołów wschodnich w Rzeczypospolitej a szczególnie organizacji Kościoła wschodniego od XV do XVIII wieku. Właściwie Bieńkowski jest autorem wielu prac naukowych dotyczących struktury wyznaniowej Chełmszczyzny. Oczywiście Bieńkowski w swoich badaniach nie wyczerpał ogromnej złożoności problemu organizacji terytorialnej prawosławnej eparchii chełmskiej ale stworzył wokół siebie na seminarium magisterskim grupę młodych badaczy którzy podjęli trud badawczy nad dziejami i organizacją diecezji chełmskiej i przemyskiej w XIX I XX wieku. Z tego seminarium magisterskiego m.in. wyszedł badacz dziejów prawosławnej diecezji chełmskiej Andrzej Gil . Rozprawę doktorską dotyczącą prawosławnej diecezji chełmskiej do 1596 r. obronił pod kierunkiem Hanny Dylągowej. Andrzej Gil następnie prowadził również badania dotyczące dziejów chełmskiej diecezji unickiej . Zdecydowanie w kierunku badań Ludomira Bieńkowskiego podążył Witold Kołbuk, który swoje badania koncentrował na dziejach Kościołów wschodnich od XVIII do XX wieku ( w Królestwie Polskim, w Cesarstwie Rosyjskim czy w II Rzeczypospolitej). Głębokie studia nad XIX-wiecznym chrześcijaństwem w Europie Wschodniej nastąpiły dopiero w ostatnich dekadach XX wieku. Badania zapoczątkowane zostały znakomitymi rozprawami Jerzego Kłoczowskiego, Hanny Dylągowej, Bolesława Kumora i Mariana Radwana .

Cennym uzupełnieniem prac wymienionych autorów są opracowania szczegółowe Antoniego Mironowicza, Grzegorza Sosny, Marka Melnyka, Przemysława Nowakowskiego, Rafała Degiela, Leszka Ćwikły i monografie tematyczne poświęcone wybranym aspektom z dziejów Kościoła prawosławnego w Rzeczypospolitej . Szczególnie ważne odnośnie sytuacji wyznaniowej na terenie diecezji chełmskiej od XV do XVIII wieku są badania zarówno Antoniego Mironowicza czy Augusta Fenczaka . Natomiast badania Zdzisława Budzyńskiego, Józefa Półćwiartka dotyczące sieci parafialnej eparchii przemyskiej Kościoła prawosławnego w XVI-XIX w. są równie cenne jak badania Mariana Bendzy dotycząca eparchii przemyskiej do końca XVII w. Sąsiedztwo z eparchią chełmską stwarza bardzo cenne porównania. Ważne aspekty z dziejów eparchii chełmskiej odnajdziemy w pracach m.in. Tadeusza Mikołaja Trajdosa, Henryka Stamirskiego, Antoniego Wiatrowskiego, Grzegorza Jawora, Dariusza Dąbrowksiego, Mariusza Bartnickiego, Grzegorza Jacka Pelicy, Mirosławy Papierzyńskiej-Turek, Kazimierza Urbana, Antoniego Mironowicza, Serafima Żeleźniakowicza, Serafima Kiryłowicza, Krzysztofa Krasowskiego, Grzegorza Kuprianowicza, Grzegorza Sosny, Stefana Dudry, Aleksego Kuryłowicza, Urszuli Anny Pawluczuk .

Ważną i szczególną rolę w badaniach nad Kościołem prawosławnym w Rzeczypospolitej odgrywa Antoni Mironowicz, którego badania są znane i cytowane na świecie. Profesor Mironowicz stworzył na Uniwersytecie w Białymstoku w Katedrze Historii Europy Środkowo- Wschodniej seminarium zarówno magisterskie jak i doktorskie które gromadziło bardzo wielu młodych badaczy zainteresowanych badaniami wschodnimi a szczególnie badaniami nad dziejami Kościoła prawosławnego w Polsce . Jednym z pierwszych doktorantów profesora Antoniego Mironowicza był ks. Grzegorz Sosna, czy Urszula Anna Pawluczuk, Adam Martynowicz i inni. Wielu z uczniów profesora Mironowicza kontynuuje badania wschodnie co śmiało można określić, że Profesor stworzył wręcz szkołę badaczy dziejów Kościoła prawosławnego w Polsce.

Na zakończenie należy zauważyć, że organizator dzisiejszej konferencji Ekscelencja Arcybiskup Diecezji Lubelsko-Chełmskiej Abel w sposób wyjątkowy dba o dziedzictwo prawosławia na ziemi chełmskiej. Ekscelencja wspiera naukowców w zdobywaniu źródeł czy też organizuje konferencje naukowe jak chociażby ta dzisiejsza. Ostatnimi laty diecezja lubelsko-chełmska może poszczycić się publikacją bardzo cennych prac popularno-naukowych dotyczących dziejów własnych. Doskonałe wydania mają znakomity walor poznawczy dla parafian, społeczności ziemi chełmskiej i innych zainteresowanych. Wydania szczególnie o charakterze albumowym zawierają cenne fotografie, niejednokrotnie stanowiące bardzo cenne źródło historyczne.

Dr hab. Urszula Pawluczuk (UwB)

Projekt dofinansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Edukacji i Nauki w ramach programu „Doskonała Nauka II”