Ważnym elementem walorów określonego regionu historycznego jest substancja kulturowa, obejmująca wszelkie materialne ślady po dawnych mieszkańcach danego obszaru w postaci między innymi zabytków, cmentarzy, kapliczek, miejsc po zniszczonych świątyniach oraz wszelkie innych pamiątek przeszłości. W przypadku ziemi chełmskiej, której kontynuacją w pewnym wymiarze jest obecny powiat chełmski, substancja kulturowa należy do szczególnie ciekawych i różnorodnych. W znacznej mierze decyduje o tym bogata przeszłość regionu. Od wczesnego średniowiecza okolice Chełma znajdowały się na pograniczu zachodniej i wschodniej Słowiańszczyzny. W czasach kształtowania się polskiej i ruskiej państwowości, obszar najczęściej łączony się z tzw. Grodami Czerwieńskimi, obszarem pogranicznym między piastowską Polską i rządzoną przez Rurykowiczów Rusią Kijowską oraz obiektem rywalizacji obu państw. Od XI w. tereny nadbużańskie funkcjonowały w ramach Rusi Kijowskiej, a następnie księstw powstałych z rozpadu tego państwa.

W XIII w. wraz z pogłębiającym się podziałem dawnej Rusi Kijowskiej, tereny nad Bugiem znalazły się na zachodnich rubieżach Księstwa Halicko-Włodzimierskiego, rządzonego przez Romanowiczów, boczną linię Rurykowiczów. W czasach Daniela Romanowicza rejon Bugu stanowił istotną część księstwa. Tutaj znajdowały się ważne grody księstwa, takie jak Drohiczyn, Brześć, Uhrusk i Chełm, od czwartej dekady XIII w. główna siedziba księcia Daniela, koronowanego w 1253 r. na króla Rusi. Po śmierci władcy w 1264 r. i wymarciu Romanowiczów w kolejnym stuleciu, większość dziedzictwa Daniela Romanowicza znalazła się w składzie państwa polskiego. Na przełomie XIV i XV w. ukształtował się ostateczny kształt administracyjny regionu. Ziemia chełmska, początkowo traktowana jako samodzielna jednostka administracyjna, pod koniec XV w. została włączona do województwa ruskiego ze stolicą we Lwowie. Obok terenów wchodzących w skład ziemi chełmskiej od czasów Daniela, w jej granicach znalazły się obszary zabużańskie z Ratnem i Lubomlem. W takim stanie region dotrwał do drugiego rozbioru (1793), kiedy jej uszczuplone po pierwszym rozbiorze terytorium otrzymało status województwa. Po trzecim rozbiorze Polski cała dzisiejsza Lubelszczyzna wraz z terenami nadbużańskimi została włączona w skład tzw. Galicji Zachodniej, pozostającej do 1809 r. pod zwierzchnictwem Austrii. W 1809 r. całą Galicję Zachodnią włączono do Księstwa Warszawskiego, w ramach dwóch departamentów – lubelskiego i siedleckiego. Podobny kształt administracyjny utrzymano po powstaniu w 1815 r. Królestwa Polskiego. W okresie międzywojennym powiat chełmski wchodził w skład województwa lubelskiego. Ten stan utrzymał się w okresie II wojny światowej i po jej zakończeniu, jedynie czasowo obszar funkcjonował w ramach istniejącego w latach 1975-1998 województwa chełmskiego.

Równie bogata jest historia regionu pod względem etnicznym i wyznaniowym. Po trudnym do jednoznacznego określenia okresie wczesnośredniowiecznym, tereny nad Bugiem znalazły się w strefie dominacji ludności ruskiej i prawosławnej, chociaż. Mimo trwania tego stanu, w XIII w. zauważalna już była typowa dla terenów pogranicznych różnorodność, o czym świadczy opis z „Kroniki Halicko-Wołyńskiej”: „Widząc książę Daniel, że Bóg sprzyja temu miejscu, zaczął przywoływać ludzi i przychodzili Niemcy i Ruś i różnojęzyczni i Lachy i szli dzień w dzień. I majstrowie wszelacy uciekający od Tatarów, siodlarze i łucznicy, blacharze i kowale na żelazo, miedź i srebro. I było życie i napełniły się dwory około grodu, pola i wsie…”. Podobny stan utrzymał się po włączeniu tych obszarów w skład państwa polskiego, o czym świadczy przywilej lokacyjny dla Chełma, wydany przez Władysława Jagiełłę w 1392 r., w którym znajduje się fragment: „Oswobadzamy nadto, wyjmujemy i na zawsze uwalniamy wszystkich i pojedynczych obywateli Niemców, Polaków, Rusinów, kupców, karczmarzy, zagrodników… i wszelkiego rodzaju mieszkańców rzecznego miasta naszego Chełma od wszelkiej jurysdykcji i władzy wszystkich królestwa naszego starostów, wojewodów i sędziów…”. W kolejnych wiekach w wyniku rozwoju osadnictwa niemieckiego i żydowskiego, ukształtował się specyficzny wielokulturowy i wielowyznaniowy charakter tych obszarów, wzmocniony jeszcze rozwojem protestantyzmu.

Ten różnorodny konglomerat ludów i wyznań funkcjonował w ramach Rzeczypospolitej Obojga Narodów, integrując się stopniowo z miastem, które dla każdej grupy stanowiło własne i swoiste miejsce codziennej egzystencji. Polacy i Rusini wspólnie kierowali miastem, rozwijając handel i rzemiosło. Żydzi funkcjonowali w ramach własnego samorządu. W granicach miasta funkcjonowały świątynie różnych wyznań i wszystkie społeczności rozwijały oświatę i kulturę. W takim kształcie tereny nad Bugiem dotrwały do XIX w. W okresie zaborów w wyniku polityki władz carskich nastąpiło wzmocnienie prawosławia. Zwiększyła się także liczba ludności żydowskiej, głównie z powodu napływu Żydów z głębi Rosji. Po odbudowie niepodległego państwa polskiego nastąpiło ograniczenie pozycji Cerkwi prawosławnej, między innymi w wyniku odpływu ludności rosyjskiej. Mimo tych zmian region zachował wielowyznaniowy i wielokulturowy charakter. Kres różnorodności przyniosła II wojna światowa. Osadników niemieckich usunęły z regionu władze hitlerowskie w 1940 r. Ludność żydowska została w większości wymordowana przez Niemców. Natomiast decyzje powojennych władz polskich doprowadziły również do usunięcia większości ludności ukraińskiej z obszaru ziemi chełmskiej.

Ten krótki rys historyczny dziejów ziemi chełmskiej wskazuję, że był to obszar na którym prawosławie zajmowało miejsce szczególne. I chociaż przemiany historyczne doprowadziły ostatecznie do wyraźnego zmniejszenia liczby ludności prawosławnej, a znaczna część obiektów uległa zniszczeniu lub została przejęta przez inne wyznania, ślady prawosławia stanowią ważną część substancji kulturowej regionu. Celem prezentowanego wystąpienia jest przedstawienie syntetycznego zestawienia takich obiektów, ze szczególnym uwzględnieniem dóbr wpisanych do rejestru zabytków lub do gminnych ewidencji zabytków. Z wyżej wspomnianych historycznych względów większość obiektów w przeszłości użytkowana były przez ludność prawosławną. Obecnie jedynie niewielka część znajduje się w administracji Cerkwi prawosławnej.

Państwowy rejestr zabytków obejmuje 21 obiektów (wraz z wpisanymi czasami oddzielnie dzwonnicami i cmentarzami). Tylko niewielka część to obiekty funkcjonujące obecnie jako świątynie prawosławne. Obok powstałej w XIX wieku murowanej cerkwi pw. św. Jana Teologa w Chełmie (wraz z dzwonnicą), dawną unicką murowaną cerkwią (następnie prawosławną) w Wojsławicach (pw. MB Kazańskiej z murowaną dzwonnicą z początków XX w.), do takich obiektów należy pochodząca z początków XX w. murowana cerkiew w Dubience (pw. św. Trójcy). Większość to świątynnie użytkowane obecnie przez Kościół rzymskokatolicki. Warto również dodać, że część powstała jako świątynie greckokatolickie i z czasem (po likwidacji unii w 1875 r.) została przejęta przez ludność prawosławną. To takich obiektów należą dawna katedra unicka na Górze Katedralnej w Chełmie, będą częścią zespołu architektonicznego złożonego z dzwonnicy, dawnym klasztorem bazylianów, Bramą Uściługską, dawnym pałacem biskupim (przebudowanym i rozbudowanym po likwidacji unii), budynkami gospodarczymi oraz powstałym na początku XX w. budynkiem Prawosławnego Bractwa Bogurodzicy. Większość pozostałych budowli powstała w XVII lub XVIII w. Pod dawną katedrą (obecną bazyliką) znajdują się odkryte przez archeologów relikty świątyni prawosławnej z XIII w., ufundowanej przez Daniela Romanowicza. Pozostałości podobnego obiektu (cerkiew pw. św. Jana Złotoustego) znajdują się także na wchodzącym w skład zespołu grodziska „Wysoka Górka”. Na Górze Chełmskiej lub u jej podnóża usytuowane były jeszcze inne świątynie prawosławne wzniesione w czasach Daniela, jednak ich dokładna lokalizacja nie została jeszcze ustalona.

Dawne obiekty greckokatolickie (głownie z XVIII w.), często przebudowane po przejęciu przez wyznawców prawosławia i administrowane obecnie przez Kościół rzymsko katolicki znajdują się także w Buśnie (murowany kościół parafialny pw. Wniebowzięcia NMP), Depułtyczach Nowych (drewniany kościół parafialny pw. Wszystkich Świętych wraz z dzwonnicą), Klesztowie (murowany kościół parafialny pw. Wniebowzięcia NMP z dzwonnicą, przytułkiem, domem kościelnego i plebanią), Żmudzi (drewniany kościół parafialny pw. Podwyższenia Krzyża Świętego z dzwonnicą) oraz w Rejowcu (dawna murowana cerkiew unicka pw. Michała Archanioła, funkcjonująca jako kaplica cmentarna). Dosyć ciekawym obiektem jest obecny kościół rzymskokatolicki pw. Chrystusa Pana Zbawiciela w Podgórzu (dawniej Spas), który prawdopodobnie częściowo powstał w XIII w. (jako obiekt prawosławny) i został przebudowany w XVII i XIX w. Obok znajduje się murowana dzwonnica z początków XX w. Zestaw uzupełniają obiekty unickie z XIX w., znajdujące się w Pławanicach (kościół filialny pow. św. Izydora wraz z wpisaną oddzielnie do rejestru drewnianą dzwonnicą z XIX w.), Turowcu (murowany kościół parafialny pw. św. Barbary). Rolę kościołów rzymskokatolickich pełnią również obiekty z początków XX w., które powstały jako świątynie prawosławne. Takie budowle znajdują się w Czułczycach (murowany kościół parafialny rzymskokatolicki pw. św. Rocha) oraz w Zagrodach (dawniej Żulin) (drewniany kościół parafialny pw. Matki Bożej Królowej Polski).

W rejestrze zabytków znajdują się także obiekty, które powstały jako świątynie, jednak obecnie nie pełnią funkcji sakralnych. Do takich należą pozostałości murowanej cerkwi unickiej w Kurmanowie z końca XVIII w. (przebudowanej na szkołę, a obecnie w rękach prywatnych) oraz unicka murowana cerkiew pw. św. Mikołaja w Chełmie z połowy XVIII w., administrowana obecnie rzez Muzeum Ziemi Chełmskiej im. Wiktora Ambroziewicza w Chełmie, wchodząca w skład dawnego seminarium unickiego (po likwidacji unii prawosławnego, którego miejsce w związku z przeniesieniem do nowego obiektu zajęła szkoła diaków). Warto również pamiętać o rektoralnym murowanym kościele pw. św. Andrzeja w Chełmie powstałym w XVIII w., który powstał jako obiekt rzymskokatolicki i czasowo (w 2 połowie XIX i na początku XX w.) pełnił funkcję cerkwi prawosławnej pw. św. Barbary (obiekt jest częścią powstałego w XVIII w. zespołu klasztornego reformatów, rozbudowanego w ołowie XIX w. na tzw. Instytut Maryjski, szkołę dla dziewcząt grekokatolicy, a następnie prawosławnych. Zestaw obiektów wpisanych do rejestru uzupełniają dwa cmentarze w Chełmie: cmentarz prawosławny na Górze Chełmskiej oraz część cmentarza przy ul. Lwowskiej (obiekt powstał na początku XIX w. i składał się z części katolickiej oraz unickiej, przejętej po likwidacji unii przez parafię prawosławną.

Kolejną grupę tworzą obiekty wpisane do gminnych ewidencji zabytków. Na obszarze Chełma w tym rejestrze znajduje się: plebania parafii prawosławnej pw. św. Jana Teologa przy ul. Sienkiewicza (obiekt murowany z lat 1867-1868), dawna kaplica prawosławna rosyjskiego szpitala wojskowego z 1899 r. przy ul. Ks. Zygfryda Berezeckiego 1 (obecnie po rozbudowie kościół rzymskokatolicki pw. Miłosierdzia Bożego), zespół seminarium duchownego prawosławnego przy ul. Czarnieckiego 8 (obecnie I LO im. S. Czarnieckiego), powstałego jako obiekt murowany w 1890 r. (z nieistniejącymi kaplicami św. Leontiusza i św. Teodozjusza) oraz obiektami towarzyszącymi (internat (obiekt, domek woźnego) oraz dawna cerkiew garnizonowa (obecnie kościół rzymskokatolicki pw. św. Kazimierza Królewicza) z 1906 r. Na terenie powiatu chełmskiego (opierając się publikowanych ewidencjach) znajdują się jeszcze obiekty w Stańkowie (pozostałości dawnej rezydencji biskupów prawosławnych z końca XIX w., złożonej z domu, obory oraz fragmentu parku), Husynnem (dawna plebania prawosławna końca XIX w., obecnie użytkowana jako dom mieszkalny), Czrniejowie (dawna plebania prawosławna z przełomu XIX i XX w., później użytkowana jako szkoła, a obecnie jako dom mieszkalny), Sielcu (drewniana kapliczka „Na źródle” pw. św. Anny z XIX w.), Bukówku Górnym (dawna drewniana cerkiew pw. Opieki Matki Bożej z XIX w., przebudowana na kaplicę rzymskokatolicką), Bezku (dawna murowana cerkwi unicka pw. św. Anny z 1867 r., obecnie funkcjonująca jako kaplica rzymskokatolicka pw. św. Anny), Siedliszczu (dawna murowana cerkiew z 1904 r., przebudowana na parafialny kościół rzymskokatolicki pw. MB Częstochowskiej oraz drewniana plebania z końca XIX w.).

Ważną część obiektów prawosławnych stanowią zabytkowe cmentarze, częściowo usytuowane obok istniejących lub nieistniejących świątyń, często niestety bardzo zdewastowanym stanie. Według informacji zgromadzonych przez Urząd Ochrony Zabytków, na terenie powiatu chełmskiego znajduje się 38 takich obiektów z uwzględnieniem dwóch cmentarzu wpisanych do rejestru zabytków (w nawiasie podano wiek powstania i powierzchnię:

1. Kurmanów (cmentarz przycerkiewny, unicki i prawosławny) XVIII w. 0,3 ha 2. Chełm (cmentarz katolicki i prawosławny), XVIII/XIX w. 5,53 ha, mur 3. Chełm (cmentarz prawosławny) 1868, 0, 5 ha (Góra Chełmska) 4. Chełm (cmentarz przykościelny unicki), p. XVIII w. 0,5 ha (przy cerkwi św. Mikołaja) 5. Chełm (cmentarz przykościelny, prawosławny i unicki), XIII w. (przy d. katedrze) 6. Podgórze (cmentarz przycerkiewny) XVIII w., 0,52 ha 7. Srebrzyszcze (cmentarz prawosławny) XIX w., 0,21 ha 8. Zagroda (cmentarz prawosławny) XIX w. 0,6 ha 9. Dorohusk (cmentarz katolicki i prawosławny), XIX w., 2,00 ha 10. Brzeźno (cmentarz prawosławny) XIX w., z nową cerkiewka pw. św. Włodzimierza z 2004 r., wzniesiona na miejscu drewnianej kaplicy 11. Husynne (cmentarz prawosławny) XIX w., 0,45 ha 12. Kolemczyce (cmentarz prawosławny) 1820 13. Świerże (cmentarz prawosławny) XIX w. 0,27 ha, z pomnikiem św. Rocha 14. Czerniejów (cmentarz prawosławny) XIX w. 0.9 ha 15. Pławanice (cmentarz prawosławny) XVIII w. 0,26 ha 16. Pławanice (cmentarz przycerkiewny, prawosławny) XVII w. 0,15 ha 17. Rakołupy (cmentarz prawosławny), XIX w. 18. Sielec (cmentarz przycerkiewny, prawosławny) XIX w. 0,24 ha, z ruinami kaplicy 19. Rejowiec (cmentarz przycerkiewny, unicki, prawosławny, katolicki) XVIII w.1,2 ha 20. Ruda Wieś (cmentarz prawosławny) XIX w.0,03 ha 21. Ruda Wieś (cmentarz przycerkiewny, unicki) XIX w. 0,03 ha 22. Chutcze (cmentarz prawosławny) XIX w. 23. Czułczyce (cmentarz prawosławny) XIX w. 0,55 ha 24. Łukówek Piękny (cmentarz prawosławny) XIX w. 0,8 ha 25. Bezek (cmentarz przycerkiewny, prawosławny) 0,2 ha 26. Brzeziny (cmentarz prawosławny) XIX w., 0,5 ha 27. Kulik (cmentarz unicki) XIX w. 0,4 ha 28. Siedliszce (cmentarz przycerkiewny, prawosławny) XIX w. 29. Olchowiec (cmentarz unicki i prawosławny), XIX w., 05 ha 30. Pniówno (cmentarz prawosławny) XIX w. 0,2 ha 31. Syczyn (cmentarz prawosławny) XIX w. 32. Tarnów (cmentarz prawosławny) XIX w. 33. Turowiec (cmentarz prawosławny) XIX w. 34. Turowiec (cmentarz przycerkiewny, prawosławny i katolicki) XVI w. 0,5 ha 35. Wojsławice (cmentarz prawosławny i katolicki), XVIII/XIX w., 3,08 ha 36. Leszczany (cmentarz przycerkiewny, unicki) XIX w., 0,02 ha 37. Leszczany (cmentarz prawosławny) XIX w. 0,24 ha 38. Pobołowice (cmentarz prawosławny) XIX w. 0,38 ha

Innym dosyć specyficznym zestawem obiektów są miejsca po zniszczonych cerkwiach (w latach 1919-1938), głównie w trakcie działań przeprowadzonych przez władze polskie w 1938 r. (akcja przyniosła zniszczenie 127 obiektów na terenie województwa lubelskiego: 91 cerkwi, 10 kaplic, 26 domów modlitwy). Na terenie powiatu chełmskiego zestaw obejmuje 33 obiekty (w nawisie podano w miarę możliwości rok powstania świątyni, wezwanie i roku zniszczenia):

1. Chełm, sobór garnizonowy pw. św. Aleksieja, Piotra, Iona i Filipa 1901-1908, 1929 2. Chełm, cerkiew pw. św. Ducha (d. kościół katolicki), 1742, 1935 3. Chełm, cerkiew pw. św. Paraskiewy (MB Włodzimierskiej), 1913, 1920 4. Chełm, cerkiewka pw. św. Cyryla i Metodego na Górze Chełmskiej, 1884, 1928 5. Berdyszcze, cerkiew pw. Opieki matki Bożej, 1869,1956 6. Buśno 1938 7. Strzelce, cerkiew pw. św. Jerzego Zwycięzcy 1847, 1938 8. Czerniejów, cerkiew pw. św. Dymitra, 1910, 1938 9. Depułtycze Stare (Ruskie), cerkiew pw. Podwyższenia Krzyża Pańskiego, 1908, 1938 10. Pokrówka 1938 11. Srebrzyszcze, cerkiew pw. św. Onufrego, 1751, 1938 12. Brzeźno, cerkiew pw. św. Michała, 1914, 1938 13. Husynne, cerkiew pw. św. Onufrego 1911, 1938 14. Świerże, cerkiew pw. Podwyższenia Krzyża Pańskiego 1787, 1938 15. Rakołupy (unicka) 1872 16. Sielec, cerkiew pw. Wprowadzenia do Świątyni matki Bożej 1879, 1938 17. Kanie (unicka, prawosławna) 1872, 1937 (na miejscu powstał kościół z części dawnego wyposażenia cerkwi) 18. Pawłów (unicka, prawosławna) 1872 (część wyposażenia znajduje się w kościele katolickim, m.in. MB Pawłowska) 19. Ruda (unicka), 1872 20. Pobołowice, 1938 21. Chutcze 1938 22. Łukówek 1938 23. Sawin 1938 24. Kulik 1938 25. Mogielnica 1912, 1938 26. Busówno (unicka) 1872 27. Święcica, 1900, 1938 28. Olchowiec 1881, 1938 29. Pniówno (unicka, prawosławna) 1779-1788, 1968 (przeniesiona do Dobratycz, na miejscu powstała kaplica katolicka) 30. Syczyn (unicka) 1872 31. Tarnów (unicka) 1872 32. Leszczany 1908, 1938 33. Roztoka, cerkiew pw. Zaśnięcia Matki Bożej, 1869, 1938

Prezentowanie zestawienie niewątpliwie dalekie jest od kompletności (nie uwzględniono m.in. niezwykle ciekawych obiektów w postaci kapliczek i krzyży przydrożnych, których historia często obecnie jest trudna do ustalenia) i zawiera wiele niejasności (niewątpliwie konieczna jest weryfikacja niektórych ustaleń), mam jednak nadzieję, że jednak w pewnym wymiarze ukazuje bogactwo śladów prawosławia na obszarze obecnego powiatu chełmskiego. Obok prac badawczych niezbędna jest niewątpliwie większa dbałość o te obiekty, szczególnie ze strony obecnych administratorów. Niestety stałym elementem krajoznawczych wędrówek po ziemi chełmskiej są obrazy opuszczonych i zniszczonych cmentarzy prawosławnych, z leżącymi krzyżami i rozbitymi nagrobkami. Mimo takiego stanu obiekty prawosławne cieszą się zainteresowaniem turystów (m.in. w trakcie wycieczek organizowanych przez struktury PTTK). Ważnym działaniem winno być również zebranie i upowszechnienie informacji o tych obiektach, m.in. w przewodnikach i na stronach internetowych (taką rolę wypełniają częściowo istniejące już strony, jak chociażby „Apokryf Ruski” lub „Cmentarz Pogranicza”). Z punktu widzenia turystów cenne byłoby również umieszczenie przy obiektach prawosławnych odpowiednich tablic informacyjnych (w niektórych miejscach już takie tablice istnieją, niestety dosyć rzadko w miejscach zniszczonych świątyń). Do rozważania jest także pomysł wytyczenia szlaku turystycznego „Śladami Prawosławia w Powiecie Chełmskim”.

Wybrana literatura:

D. Chudzik, Chrześcijańska architektura sakralna Rusi halickiej i Wołyńskiej (do końca panowania Daniela Romanowicza), Rzeszów 2014 Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, Tom VIII Województwo Lubelskie, pod red. R. Brykowskiego i E. Smulikowskiej-Rowińskiej, Zeszyt 5 Powiat Chełmski, oprac. K. Kutrzebianka, E. Smulkowska-Rowińska, Instytut Sztuki PAN, Warszawa 1968 Obiekty zabytkowe Chełm i powiatu chełmskiego. Zabytki architektury i budownictwa, oprac. S. Korpysz, Z. Lubaszewski, O/ PTTK Chełm, Komisja Opieki nad Zabytkami, Chełm 2008 (wyd. I), 2016 (wyd. II). Pamiątki i zabytki kultury ukraińskiej w Polsce, zebrał, oprac. A. Saładziak, Warszawa 1993 „W stronę Chełma…” Dzieje miasta i substancja kulturowa okolic, pod red. J. Paszkiewicza, Oddział PTTK w Chełmie, Chełm 2000 A. Wawryniuk, Leksykon miejscowości powiatu chełmskiego, Chełm 2002 Wykaz zabytkowych cmentarzy w Polsce. Województwo Chełmskie, „Studia i Materiały. Cmentarze”, t. 4/5(7), pod red. A. Michałowskiego, A. Szulmierskiej, E. Baniukiewicz, Ośrodek Dokumentacji Zabytków, Warszawa 1996 Zabytki architektury i budownictwa w Polsce. Województwo chełmskie t. 6, Ośrodek Dokumentacji Zabytków, Warszawa 1999. Zespół wieżowy w Stołpiu. Badania 2003-2005, pod red. A. Buko, Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Archeologii UW, Warszawa 2009

Mgr Zbigniew Lubaszewski

Projekt dofinansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Edukacji i Nauki w ramach programu „Doskonała Nauka II”