Podstawą wiedzy historycznej na temat średniowiecznego Uhrowieska (Оугровесъ, Оугорескъ) są przede wszystkim pisemne zabytki o charakterze narracyjnym (Rys. 1). Ruskie latopisy informują o wydarzeniach politycznych związanych z Uhrowieskiem na przestrzeni ХІІІ wieku. W Kodeksie Hipackim Latopisu Ruskiego miasto po raz pierwszy jest wzmiankowane pod rokiem 1204, kiedy to książę bełski Aleksander Wsiewołodowicz, który umocnił swoją władzę we Włodzimierzu, zajmuje grody Uhrowiesk, Wereszczyn, Komów, Stołpie, zaś Wasylkowi Romanowyczowi oddaje Bełz. Po raz drugi wzmiankowane jest pod rokiem 1213, kiedy to Daniel Romanowicz odbiera Leszkowi Białemu zabuską „Ukrainę”. Wzmianki latopisarskie informują także o tym, że gród był wzniesiony (przebudowany) przez Daniela, kiedy ten był księciem we Włodzimierzu (wzmianka pod 1259 r.); o tym, że to właśnie z Uhrowieska Daniel Romanowicz udał się w 1230 r. w wyprawę na Halicz; o założeniu w grodzie katedry biskupiej (1223 r.); o funkcjonowaniu monasteru św. Daniela (1268 r.); o uhrowieszczanach w 1229 r. jako części wojska książęcego. Ta liczba wzmianek wskazuje na zauważalną rolę grodu w życiu południowo-zachodniej Rusi (Rys. 2). W tych latopisach brak jednak jakichkolwiek danych dotyczących topografii miasta i jego kultury materialnej.

Podstawą dla zbadania przeszłości miasta, obok wzmianek latopisarskich, są materiały wykopalisk archeologicznych. To przede wszystkim wyniki badań wspólnej ekspedycji archeologicznej Wołyńskiego Muzeum Krajoznawczego i Lubomelskiego Muzeum Krajoznawczego w latach 1995–1999.

Przegląd bibliografii

Jako jeden z pierwszych poruszył temat książęcych starożytności Uhrowieska biskup Modest (Danyło Kostiantynowycz Strilbyckyj). W latach 1878–1884 pełni urząd biskupa w eparchii chełmsko-warszawskiej. Eparchia obejmowała etniczne ziemie ukraińskie Chełmszczyzny i Podlasia (w składzie ówczesnych guberni lubelskiej i siedleckiej), które wraz z Wołyniem znajdowały się pod rządami imperium rosyjskiego. Nie bacząc na obejmowane stanowiska, jako osoba uczona i energiczna pasjonował się historią i zabytkami tych terenów, gdzie przypadło mu pełnić posługę pasterską. Pasja krajoznawcza i żywe zainteresowanie nauką przyczyniły się do tego, że władyka zachęcał członków licznych prawosławnych bractw cerkiewnych działających na terenach podległych mu eparchii do badań historyczno-krajoznawczych, inicjował lub wspierał założenie instytucji naukowo-społecznych o charakterze religijnym – cerkiewnych muzeów starożytności, bibliotek, towarzystw cerkiewno-archeologicznych. Tak oto w 1884 roku w „Chołmsko-Warszawskim Jeparchialnym Wiestniku” po raz pierwszy ukazuje się artykuł, którego autor opisuje teren, uroczyska i wyraża opinię co do lokalizacji wzmiankowanego w latopisie Uhrowieska i monasteru „św. Proroka Daniela” . Artykuł jest podpisany inicjałami Е.М., co naszym zdaniem wskazuje na biskupa Modesta. W roku 1886 ukazuje się jego książka Chełmska eparchia prawosławna, w której rozdziale Katedra biskupia w Uhrowiesku autor szerzej naświetla historię Uhrowieska, katedry i monasteru oraz wyraża opinię co do lokalizacji grodu i monasteru .

Z tych dwóch publikacji z lat 1884 i 1886 można wnioskować, że autor osobiście badał okolice takich miejscowości jak Uhrusk, Stare Stulno, Stulno, Wola Uhruska itp. lub korzystał z całkiem wiarygodnych informacji. Uważamy, że to właśnie od roku 1884 należy liczyć historię badań zabytku archeologicznego, którym jest grodzisko wzmiankowanego w latopisie Uhrowieska. Na przełomie XIX/XX ww. badacze książęcego Uhrowieska kontynuowali gromadzenie i weryfikację danych archiwalnych i topograficznych na temat zabytku. Zajmowali się tym m.in. kijowscy archeolodzy W. Antonowicz i M. Bilasziwski w trakcie przygotowania XI Zjazdu Archeologicznego . W 1925 r. na łamach czasopisma „Duchowna Besida” ukazuje się krótki szkic historyczny autorstwa S. Lubarskiego pt. Wieś Uhrusk w powiecie włodawskim na Chełmszczyźnie, w którym autor wyjaśnia pochodzenie nazwy wzmiankowanego w latopisie Uhrowieska, naświetla dzieje miasta, katedry biskupiej i monasteru św. Proroka Daniela. Według podań ludowych gród usytuowany był na terenie wsi Stare Stulno, Stulno i wzgórza Stodwernycia. W poblizu wsi Wola Uhruska odnotowuje uroczyska Stołpowe, Staryny oraz Góry Cerkiewne .

Na początku lat 30. XX w. w uroczysku Cerkiewka przeprowadził badania A. Cynkałowski. Po II wojnie światowej tereny grodziska znalazły się w strefie nadgranicznej, co na długi czas uniemożliwiło badaczom dostęp do zabytku. W publikacjach archeologicznych z lat 1950.–1980. grodzisko wymieniane jest z odesłaniami do materiałów A. Cynkałowskiego, nie jest jednak łączone wprost z Uhrowieskiem z latopisu. Na mapach zaś wzmiankowany w latopisie Uhrowiesk z jakiegoś powodu zaczęto błędnie zaznaczać na lewym brzegu Bugu.

W 1966 r. w pobliżu cerkwi w Uhrusku J. Gurba i I. Kutyłowska przeprowadzili badania zwiadowcze, których wyniki niestety pozostały nieopublikowane. W 1980 r. obszar gminy Wola Uhryska został całkowicie zbadany pod kątem obecności zabytków archeologicznych. W 1988 r. w pobliżu cerkwi we wsi Uhrusk przeprowadziła stacjonarne wykopaliska U. Ruszkowska, nie znajdując jednak żadnych materiałów, które potwierdzałyby istnienie tu wczesnośredniowiecznego grodziska. Badaczka twierdzi, że całkowite rozpoznanie na tym obszarze nie pozwoliło na lokalizację żadnego grodziska i przypuszcza, że mogło się ono znajdować w Wólce Uhruskiej na prawym brzegu Bugu w uroczysku Cerkiewka.

Z historii badań archeologicznych

W publikacjach z lat 1880.–1930. wspomina się, że zachodnia część ostańca w uroczysku Cerkiewka jest niszczona na skutek erozji wodnej. Ta strona zbocza była mocno rozmywana przez Bug, co doprowadziło do odsłonięcia gruntu, w którego górnych warstwach widoczne były ludzkie kości, co wskazuje na niszczenie nekropolii na skutek czynników naturalnych.

Na początku lat 1930. w uroczysku Cerkiewka przeprowadził badania A. Cynkałowski. Jak wskazuje badacz, wówczas intensywnie rozmywane wzgórze miało wygląd rozciętego stożka, do połowy rozmytego przez rzekę, w ścianie urwiska dało się zauważyć znaleziska z okresu wczesnego średniowiecza. Opublikowano zdjęcie wzgórza, ponadto badacz ułożył schematyczny plan pierwszej umocnionej platformy grodziska i uroczyska Cerkiewka, gdzie pokazano jest, że Bug podmywa całą zachodnią część ostańca. Wspomniano o skarbie srebrnych grzywien, brązową buławę z kolcami, inną broń oraz ozdoby znalezione w uroczyskach Stołpowe Pole, Staryna oraz Cerkiewka. Znaleziska te znajdowały się w prywatnych kolekcjach, ich dalsze losy obecnie nie są znane. Na podstawie wyników badań badacz wiązał to grodzisko ze znanym z latopisu Uhrowieskiem .

Pierwsze próby badań archeologicznych w okresie po II wojnie światowej miały na celu ustalenie, czy na obszarze obecne są pozostałości zabytków architektury. W 1975 roku P.O. Rappoport przeprowadził badania zwiadowcze w uroczysku Cerkiewka, nie znaleziono jednak żadnych śladów dawnych budowli . Sprawa zbadania nadbużańskiego zabytku ruszyła z miejsca dopiero w połowie lat 1990., kiedy to powołano wspólną ekspedycję archeologiczną Wołyńskiego Muzeum Krajoznawczego (S. Panyszko, J. Mazuryk) i Lubomelskiego Muzeum Krajoznawczego (O. Ostapjuk). Wykonano plan topograficzny terenu, zebrano materiał wykopaliskowy, przeprowadzono badania zwiadowcze okolicznego terenu, przeprowadzono ratownicze prace wykopaliskowe itp .

Zespół obronny latopisowego Uhrowieska

Grodzisko znanego z latopisu Uhrowieska usytuowane jest na skraju prawego brzegu Bugu, w odległości 2,2–2,5 km na zachód od dzisiejszej wsi Nowouhruźke w rejonie lubomelskim, w obwodzie wołyńskim. Znajduje się na piaszczystym wzniesieniu o wymiarach 0,8×0,35 km, które podnosi się na wysokość 3,0 m nad poziomem tarasu zalewowego. Dolina rzeki jest tutaj dość szeroka, o pochyłych stokach, w tej części obszaru zalewowego dominują łęgowe i błotniste obniżenia, a także starorzecza. Teren został ukształtowany w wyniku procesów erozyjno-denudacyjnych i za sprawą swojej specyfiki morfologicznej był szczególnie wygodny dla założenia tutaj w dawnych czasach osady. W przypadku niebezpieczeństwa wojennego dawało to przewagę, ponieważ dodatkowo utrudniało dostęp do grodu. Wyniki badań terenowych pozwalają na stwierdzenie, że grodzisko ma trzy umocnione stanowiska, co nie jest typowe, ale czasami spotyka się wśród staroruskich umocnień. Odsłonięto zatem zespół miasta (grodu) funkcjonującego w ХІІ–ХІІІ w.

Pierwsze umocnione stanowisko, uroczysko Cerkiewka, znajduje się w południowej części grodziska mającej wyraźny kształt stożkowy. Jest to ostaniec mający w planie kształt półelipsy o stromych zboczach o wysokości około 12 m. Ze względu na położenie oferuje niezakłócony widok na wszystkie strony, co też czyniło z niego centralny punkt krajobrazu w obszarze zalewowym Bugu. W jego górnej części znajduje się pozioma umocniona platforma. Na podstawie obserwacji stratygraficznych stwierdzono dwa horyzonty warstwy kulturowej, czyli dwa okresy budowlane. Warstwa kulturowa datowana jest ogólnie na ХІІІ w. Na podstawie informacji z latopisu, toponimów (nazwa własna uroczyska) oraz znalezisk archeologicznych (odkryto m.in. nekropolię) można przypuszczać, że znajdowała się tutaj cerkiew, która mogła być częścią wspomnianego w latopisie zespołu monasterskiego.

Drugie umocnione stanowisko, uroczysko Stołp, znajduje się w północnej części wzniesienia w odległości 0,6 km na północ od ostańca i jest sztucznym wzgórzem ziemnym usytuowanym morfologicznie wyraźnie zarysowanym cyplu. Tutaj odsłonięto dolną część prostokątnej murowanej wieży typu wołyńskiego. Budowla zachowała się na poziomie fundamentów.

Trzecie umocnione stanowisko, uroczysko Stołpowe Pole, zajmuje cały teren piaszczystego wzniesienia między uroczyskami Cerkiewka a Stołp — prawdopodobnie jest to teren grodu okolnego. Pierwsze i drugie umocnione stanowiska oddzielone są od terenu grodu okolnego rowami. Teren ten wcześniej był intensywnie rozorywany, obecnie używany jest jako pastwisko. Materiał wykopaliskowy datowany jest na ХІІ–ХІІІ w.

Badania archeologiczne

W południowej części grodziska znajduje się pierwsze umocnione stanowisko, stromy ostaniec (Rys. 3), znany jako uroczysko Cerkiewka (Cerkowisko, Góra Cerkiewna, czasami błędnie stosowana jest nazwa Staryna). Ostaniec ma w planie kształt półelipsy o stromych zboczach o wysokości około 12 m nad poziomem obszaru zalewowego i około 9 m nad poziomem piaszczystego wzniesienia. W jego górnej części jest usytuowana umocniona platforma o powierzchni około 0,18 ha, strona wschodnia jest umocniona wałem o wysokości 1,0–1,4 m. Wzdłuż obwodu ostańca w północnej, wschodniej i częściowo południowej części można zauważyć zalany rów. Od strony zachodniej ostaniec jest okolony starorzeczem, jego strona północno zachodnia jest podmywana przez rzekę, brzeg jest urwisty, spadek zboczy części południowej i północnej ostańca wynosi 17–18°, z kolei spadek zbocza części wschodniej 30°. Spadek najbardziej stromych zboczy części zachodniej wynosi 38°, zbocza są utworzone na skutek erozji wodnej. Jak świadczą miejscowi mieszkańcy, ta część ostańca rozmywana była do połowy lat 1950. (Rys. 4), następnie koryto rzeki powoli przesunęło się (cofnęło) bardziej na zachód, obecnie teren zbocza jest porośnięty drzewami i krzewami.

Informacje na temat konfiguracji ostańca i jego powierzchni odnotowuje W.B. Antonowicz. Na początku XX w. ostaniec był okrągły w planie, jego powierzchnia wynosiła ½ dziesięciny (czyli 0,57 ha), nie podano jednak, czy jest to powierzchnia dolnej czy górnej części obiektu. W trakcie dokonanych przez nas pomiarów ustalono, że powierzchnia dolnej części, na poziomie podnóża, wynosi 0,80 ha, podczas gdy powierzchnia dolnej części, czyli właśnie pierwszego umocnionego punktu, wynosi 0,18 ha. Jeżeli podana przez badacza liczba dotyczyła powierzchni dolnej części, różnicę między liczbami (0,57 ha a 0,80 ha) można wyjaśnić tym, że powierzchnia szacowana była w przybliżeniu, „na oko”, i ubytki, które nastąpiły, były nieduże. Jeżeli zaś liczba ta dotyczyła powierzchni górnej części, ubytki były dość znaczne – według naszych obliczeń ubyło 2/3 powierzchni dziedzińca. W celu wykonania przekroju stratygraficznego warstwy kulturowej pierwszego umocnionego stanowiska grodziska (od strony rzeki Bug) przeprowadzono badania zwiadowcze: na skraju zachodniego zbocza umocnionego stanowiska, które kiedyś uległo zniszczeniu na skutek erozji wodnej, założono trzy szurfy: jeden w środku i dwa na skrajach, odpowiednio przy południowym i północnym rogach zbocza, a także w środkowej części pierwszego umocnionego stanowiska założono trzy wykopy o łącznej powierzchni 48 m2. W trakcie badań warstwy kulturowej wykryto dużo liczbę pozostałości kultury materialnej ХІІ–ХІІІ w. Zebrano znaczącą kolekcję naczyń stołowych i kuchennych, wyrobów szklanych i metalowych itd.

Nekropolia

W trakcie prac ekspedycji odkryto 18 pochówków, odpowiednio 3 pochówki w szurfach: w środkowym (nr 12) i w południowo-wschodnim (nr nr 13, 14) oraz 11 pochówków (nr nr 1–7, 9–11, 16) w obrębie wykopów reprezentujących działkę nekropolii. Ponadto odkryto pochówki (nr nr 8, 15, 17, 18) poza obrębem nekropolii – są to szczątki poległych w konflikcie wojennym pozostawione (pochowane?) na miejscu śmierci. Niekóre pochówki odsłonięto częściowo, ponieważ wchodzą w ścianę wykopu, co świadczy o tym, że nekropolia rozciąga się w kierunku południowo-wschodnim, południowym, zachodnim i północno-zachodnim. Orientacja pochówków zachodnia (nr nr 1, 3, 10, 13, 14), północno-zachodnia (nr nr 2, 4, 5, 7, 9, 11, 12, 16) oraz południowo-zachodnia (nr 6). Pochówki zalegają głównie na głębokości 0,6–0,8 m, niektóre jednak na głębokości 1,0 m (nr nr 10, 11) oraz 0,45 m (nr 16) – można je odpowiednio odnieść do wcześniejszych i późniejszych pochówków odkrytych w obrębie wykopów. Obok pochówków zarejestrowano szczątki desek o grubości 1–2 cm (nr 16); 2–3 cm (nr nr 1–3, 5, 10); 5-6 cm (nr 14); 5–9 cm (nr 12), co pozwala zinterpretować je jako pozostałości trumien. Pochówki nr nr 1–7 mają wyraźny układ rzędowy, co jest istotną cechą cmentarza chrześcijańskiego, którego obecność na obszarze umocnionego stanowiska wskazuje na usytuowanie w tym miejscu w okresie staroruskim cerkwi.

Pozostałości budowli architektonicznej (cerkwi?) Cegły (Rys. 5). W trakcie prac wykopaliskowych znaleziono 15 całych cegieł o wymiarach 23,5–26,5×11,5–13,5×9,0–10,5 cm (tzw. „cegły palcówki”). Na niektórych okazach można zaobserwować ślady zaprawy, co może świadczyć o tym, że kiedyś była tutaj murowana budowla. Ponadto na niekórych okazach można zaobserwować ślady okopcenia od ognia, czyli ślady pożaru, co świadczy o zniszczeniu osady na skutek konfliktu wojennego. Cegły o takich wymiarach były szeroko stosowane na Wołyniu w II połowie XIII w. Szkliwione płytki ceramiczne (Rys. 6). Strona licowa płytek pokryta zielonym, jasnozielonym, ciemnozielonym i zółtozielonym szkliwem. Ustalono wymiary dwóch płytek: 24,0×23,7×2,3–2,7 cm oraz ?×25,0×2,4–2,7 cm; ogółem zarejestrowano 43 fragmenty. Ponadto znaleziono pozostałości zaprawy, na której były mocowane. Takie płytki szeroko stosowano na Wołyniu w epoce staroruskiej do wyłożenia posadzki w świątyniach .

Fragment płytki kamiennej (porfiryt diabazowy albo „wołynit” – skała o barwie ciemnozielonej), o wymiarach 3,6×5,7×4,1 cm i grubości 1,5 cm. Strona licowa rzetelnie poddana starannej obróbce, posiada szlifowane wykończenie (Rys. 7). Podobna cała płytka o wymiarach 24,5×14,2 cm i grubości 2,0 cm pochodząca z Halicza, znaleziona podczas prac wykopaliskowych na terenie cerkwi z XII–XIII w. Charakter obróbki płytek wskazuje na to, że wykorzystywano je do zdobienia elewacji. W średniowieczu barwa kamienia kojarzyła się z określonym zestawem jego sakralnych cech. Całkiem możliwe, że takie płytki miały znaczenie sakralne i stosowane były w najważniejszych częściach świątyni . Miedziane płytki (dachowe). Zarejestrowano trzy fragmenty miedzianych płytek o grubości 0,1 cm. Jedna z nich o wymiarach 16,0×8,0 ma równomiernie zagiętą krawędź o szerokości ok. 1 cm. W taki sposób blacharze usuwali z arkuszy blachy zadziory, co było podyktowane techniką bezpieczeństwa pracy oraz względami estetycznymi. Być może ta płytka była usytuowana na skraju połaci dachowej. Dwie inne płytki są mocno zdeformowane i mają przybliżone wymiary 9,0×10,0 cm; 10,0×1 4,5 cm. Pokrycia budowli kamiennych należą do mało zbadanych aspektów konstrukcji budowlanych dawnej Rusi. Jako główne materiały do pokrycia dachów wykorzystywano dachówkę oraz ołowiane i miedziane płytki. O tym, że przy kryciu dachów w tym regionie wykorzystywano miedź, świadczą wzmianki w latopisarskim opisie Chełma pod rokiem 1259: „[…] i kowale żelaza, i miedzi […]” ; „[…] świątynie [były] przepiękne, i miedź od ognia pełzła niczym smoła […]” (być może chodzi tutaj o odblaski wypolerowanego miedzianego pokrycia w promieniach słońca, przy czym smoła w tym porównaniu jest pojmowana jako żywica wydobywająca się z pnia drzewa iglastego pod działaniem ciepła promieni słonecznych – J.M.).

Najliczniejszą kategorią znalezisk wśród wyrobów metalowych są gwoździe do mocowania (119 szt.). Długość waha się od 1,0 do 8,0 cm, wszystkie gwoździe są kwadratowe lub prostokątne w przekroju. Gwoździe są zaostrzone łagodnie od ostrza wzdłuż trzpienia do główki, która ma kształt okrągły, kwadratowy lub prostokątny. Te artefakty również świadczą o okresie budowlanym na tym stanowisku.

Artefakty świadczące o chrystianizacji regionu Złoty krzyż piersiowy, równoramienny, o kwadratowych końcówkach ramion, płaski, z okrągłym uszkiem. Awers i rewers są gładkie, pozbawione wizerunków, miejsce skrzyżowania ramion ma kształt czteroramiennego krzyża kawalerskiego, podkreślone wklęsłymi rowkami, podobny rowek naniesiony jest na środku uszka (Rys. 8). Wymiary krzyża: wysokość – 2,1 cm, szerokość – 1,5 cm, grubość – 0,1 cm. Waga 0,7 g. Próba złota – 750. Na dzień dzisiejszy krzyż nie posiada analogów, artefakt był rzeczą unikatową, wartościową i mógł należeć do wysoko postawionej osoby. Enkolpion, odlany z brązu, składa się z dwóch części w kształcie otwartego krzyża z zawiasem w górnej części. Za pomocą zawiasów i sztyftu do enkolpionu jest ruchomo przymocowane uszko w kształcie sześcianu ze ściętymi kątami (Rys. 9). Wymiary krzyża wynoszą: wysokość– 8,1 cm, wysokość z uszkiem – 10,0 cm, szerokość – 5,5 cm, grubość obu części – 0,9–1,1 cm. Kształt krzyża – zakończenia ramion są okrągłe, mają dodatkowe występy. Na awersie umieszczono wizerunek Ukrzyżowania, niżej jego środka po obu stronach litery nie są czytelne, w medalionach znajdują się popiersia świętych o proporcjonalnych wymiarach głowy i ciała.

Na rewersie umieszczony jest wypukły wizerunek Matki Bożej z nie dość wyraźnymi napisami po obu stronach. W medalionach znajdują się takie same wizerunki świętych z wyjątkiem górnego medalionu, gdzie umieszczono wizerunki świętego z dość dużą głową i całkiem wyraźnym nimbem – analogiczne wizerunki są znane z enkolpionów z tego samego okresu, są identyfikowane jako przedstawienia ewangelistów, tam jednak są jednakowe pod kątem stylistyki we wszystkich medalionach. Kwestia tego, że enkolpion z Uhrowieska ma jeden medalion odmiennego typu, pozostaje otwarta, ponieważ taka róznica zaobserwowana jest po raz pierwszy. Enkolpion jest mocno okopcony — świadczy to o działaniu ognia podczas pożaru. W części wewnętrznej zachowała się relikwia, zwęglona tkanka organiczna – dwa fragmenty kości długiej i drobne fragmenty drewna (?). Właścicielem enkolpionu z relikwią tego rodzaju mogła być wysoko postawiona osoba świecka lub należąca do wyższego duchowieństwa (proboszcz świątyni, zwierzchnik monasteru, biskup). Takie znalezisko z relikwią odkryto na terenach Wołynia po raz pierwszy. Enkolpion należy do typowej i najliczniejszej grupy krzyży o niskim reliefie i drobnymi, gęsto skomponowanymi wizerunkami (grupa VІІ według G. Korzuhiny i A. Pieskowej ). Analogiczne okazy występują zarówno na terenach dawnej Rusi, jak i poza jej granicami i datowane są na ХІІІ w.

Szkliwiony kielich na stopie (kielich mszalny?), fragmenty kielicha reprezentują pozostałości wylewu, dna i dolnej części stopy (podnóża). Na podstawie rekonstrukcji graficznej naczynie to można odtworzyć jako kielich na stopie. Jego przybliżone wymiary wynoszą: wysokość – 14 cm, średnica wylewu – 17 cm, średnica brzuśca – 18 cm, średnica stopy – 10 cm. Naczynie ma wygięty na zewnątrz wylew, z zagłębieniem dla pokrywki, krótką szyjkę, wypukły brzusiec łagodnie przechodzący w stopę. Brzeg wylewu jest pokryty skośnym żłobkowaniem. Górną część brzuśca zdobi ornament w postaci kół. Od zewnątrz i od wewnątrz naczynie jest pokryte zielonym szkliwem, masa ceramiczna jest dobrze wyrobiona, na złamaniu ma kolor jasny.

Bezpośrednie analogi takiego naczynia nie są nam znane. Na obecnym etapie badań ciężko jest wskazać miejsce produkcji odnalezionego obiektu. Szkliwione naczynia sprowadzane były na tereny dawnej Rusi z północnego Nadczarnomorza i Europy Zachodniej. Istnieją również świadectwa, które pozwalają na przypuszczenie, że warsztaty ceramiki szkliwionej istniały w XII–XIII w. w Kijowie, Czernihowie, Lubeczu, Wyszogrodzie, Chełmie oraz innych miastach . Nie ulega wątpliwości, że takie naczynia wówczas były drogie i nie były masowo produkowane. Do pewnego stopnia podobne swoim kształtem naczynia można zaobserwować na miniaturach z Latopisu Radziwiłłowskiego w scenach uczt elit książęcych . Naczynia te łączy jedna wspólna cecha – średnica stopy jest około dwa razy mniejsza od średnicy wylewu.

Można zatem wnioskować, że właścicielem takiego kielicha mógł być ktoś wysoko postawiony (osoba świecka lub przedstawiciel wyższego kleru). Swoim kształtem (wydłużone, z górną częścią rozszerzoną i ustawioną na stopie) przypomina kielichy cerkiewne. Podobne metalowe kielichy są wciąż używane w praktyce cerkiewnej.

Handel

Fragmenty amfor (44 szt.) wskazują na kontakty handlowe z obszarami północnego Nadczarnomorza. Rolnictwo W warstwie kulturowej znaleziono dużą ilość osmalonych ziarniaków i nasion, których paleoetnobotaniczne badania przeprowadzono w Instytucie Archeologii Narodowej Akademii Nauk Ukrainy. Na podstawie składu znaleziska można twierdzić o uprawie w okolicach Uhrowieska owsu (Avena sativa), żyta (Secale cereale), jęczmienia (Hordeum vulgare) oraz grochu (Pisum sativum). Rośliny te do dziś uprawiane są na Polesiu Wołyńskim. Niewielkie domieszki ziarniaków i nasion innych roślin uprawnych – pszenicy zwyczajnej (Triticum aestivum s.l.), pszenicy samopszy (Triticum monococcum) i płaskurki (Triticum dicoccon), prosa zwyczajnego (Panicum miliaceum), soczewicy jadalnej (Lens culinaris) znalezione w grodzisku być może wynikają z kontaktów handlowych . Na ogół znaleziska te odpowiadają zestawowi produktów wchodzących w skład potraw mnichów w monasterze . Militaria Wśród znalezisk są żelazne siekiery bojowe, fragment miecza, groty strzał, fragmenty zbroi (kolczugi, płytki od pancerza ) itp.

Odkryto ślady pożaru (warstwa sadzy, osmalone belki muru obronnego, osmalone ziarniaki i nasiona itp.), co świadczy o zniszczeniu osady na skutek konfliktu wojennego. Znaleziska o charakterze medycznym Nóż chirurgiczny (łac. scalpellum), hak medyczny (łac. hamulus), fragment ścianki bańki medycznej (łac. cucurbitula), brzytwa (star. rus. бричь); zawieszka wotywna w kształcie stylizowanego serca. Można przypuszczać, że te przedmioty należały do mnichów lekarzy specjalizujących się w szerokim zakresie usług medycznych i higienicznych i świadczą o wysokim poziomie staroruskiej medycyny w monasterze św. Daniela (Słupnika) . Monasterze były wówczas organizatorami pierwszych szpitali na terenach Rusi .

Kultura książki

Na podstawie znalezionych w warstwie kulturowej dwóch fragmentów metalowych nakładek w kształcie kotwicy, fragmentu metalowego zapięcia oraz fragmentu osmalonej drewnianej deski udało się dokonać rekonstrukcji graficznej okładki książki, dzięki której po raz pierwszy na obszarze Wołynia udało się zyskać wyobrażenie o tym, jak ogólnie wyglądała książka w II połowie XIII w. Ponadto znalezisko jest jaskrawym świadectwem wysokiego poziomu najwcześniejszej nadbużańskiej kultury książki . Drugie umocnione stanowisko. Uroczysko Stołp (Stołpowe) w północnej części grodziska, w odległości 0,6 km od uroczyska Cerkiewka. Ma kształt cypla i powierzchnię ok. 2 ha, od strony północnej i południowej graniczy z bagnistym terenem terasy zalewowej, od strony zachodniej jest podmywane przez Bug (Rys. 10). W części środkowej stanowiska jest usytuowany kopiec ziemny o wysokości do 2,5 m, ma w planie kształt zbliżony do koła o średnicy ok. 40 m, około północno-zachodniej części kopca można zauważyć zalany rów. EW środkowej części kopca odsłonięto dolną część wieży typu wołyńskiego. Zachowała się na poziomie fundamentów, pozostałości budowli w kształcie prostokąta zorientowanej z niewielkim odchyleniem na osi wschód – zachód, wymiary zewnętrzne 7,4×9,3 m, szerokość murów 1,5–1,7 m (Rys. 11). Materiały archeologiczne i topograficzne wskazują na to, że wieża jako placówka obronna pełniła funkcje analogiczne do funkcji zachodnopeuropejskich donżonów. W budownictwie obronnym epoki książęcej termin stołp używano obok terminu weża na określenie wieży pełniącej funkcje zarówno obronne, jak i mieszkalne. Należy ponadto odnotować, że w XIII w. na Rusi słowem stołp nazywano tylko wieże murowane na całej wysokości . Taki potężny węzeł obronny umożliwiał trzymanie pod solidną kontrolą ruchu w transporcie zarówno lądowym, jak i wodnym. Sylwetka wieży uhrowieskiej jako element współczesnej heraldyki Odkrycie fundamentów wieży obronnej typu wołyńskiego zainspirowało w 2000 r. społeczność lokalną do umieszczenia sylwetki wieży uhrowieskiej w podstawie herbu rejonu lubomelskiego (Rys. 12, 1–3). W 2021 r. na skutek reformy administracyjno-terytorialnej sylwetka wieży została przeniesiona do herbu rejonu kowelskiego i herbu rówieńskiej hromady terytorialnej.

Z języka ukraińskiego przełożył Andrij Saweneć

Dr Ołeksandr Ostapiuk, Mazuryk Jurij

Projekt dofinansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Edukacji i Nauki w ramach programu „Doskonała Nauka II”