Drodzy Państwo, władyko Arcybiskupie Ablu, umiłowany arcybiskupie Paisjuszu!

Jestem niezmiernie wzruszony dzisiejszym dniem, który celebrujemy razem z metropolitą Tymoteuszem. Po czterystu latach, odwiedziny wysokiego przedstawiciela Patriarchatu Jerozolimy to wydarzenie szczególne. Jednym z powodów mojej radości jest również fakt ścisłej współpracy z metropolitą Tymoteuszem i innymi hierarchami jerozolimskiej cerkwi na rzecz otrzymywania z Ziemi Świętej błogosławionego Ognia, który w Wielką Sobotę schodzi w kaplicy Grobu Pańskiego. Jego dostarczenie do Polski, jeszcze kilka lat temu było nie do pomyślenia. A obecnie taka wielka świętość w naszym kraju to już tradycja. Drogi Pańskie są nieznane. Władykę Tymoteusza znam od ponad dwudziestu lat. To poliglota władający pięcioma językami, a przede wszystkim wielki człowiek ducha i pasterz cerkwi. Podkreślam przez to moją wielką radość spotkania z Nim w tym miejscu.

Rozpoczynając drodzy państwo, władyko arcybiskupie Ablu, władyko nasz umiłowany arcybiskupie Paisjuszu, ja jestem niezmiernie wzruszony tą sytuacją, tym wydarzeniem, że odwiedził nas metropolita Tymoteusz. Jest to chyba po 400 latach szczególne wydarzenie, ponieważ jest kilka takich spraw merytorycznych, to właśnie dzięki staraniom Metropolity Tymoteusza i innych hierarchów Cerkwi Jerozolimskiej otrzymujemy od kilku lat Święty Ogień. Święty Ogień, który w sobotę Wielką Prawosławną schodzi i dzięki tym staraniom jest również przywożony do Polski.

Temat mojego referaty dotyczy procesu ustanowienia biskupstw na terenach Rusi Kijowskiej. Kościół ruski od samego początku był metropolią. Jedną z prowincji patriarchatu konstantynopolitańskiego, wobec tego patriarcha miał określone prawa administracyjne i sądownicze. Posiadał on wyłączne prawo interpretacji kanonów. Zwierzchnik kościoła bizantyńskiego obsadzał urząd metropolity. W praktyce obsadzania tej godności w X–XI wieku należało to do kompetencji senatu patriarszego, który przedstawiał do zatwierdzenia trzech kandydatów spełniających warunki kanoniczne. Spośród zgłoszonych kandydatów patriarcha wybierał i zatwierdzał metropolitów. Taka procedura wyboru metropolity dotyczyła również ruskiej prowincji kościelnej. Różnica w porównaniu z metropoliami znajdującymi się na terenie cesarstwa bizantyjskiego polegała na tym, że w przypadku metropolity kijowskiego akt intronizacji był zarazem aktem akredytacji politycznej.

Ceremonia przyjęcia nowego metropolity odbywała się w Katedrze Kijowskiej. Metropolia kijowska jako 60. z kolei metropolia patriarchatu konstantynopolitańskiego została ustanowiona w 997 roku. Do tego czasu w stolicy wielkiego księstwa kijowskiego przebywał jedynie biskup misyjny. Można założyć, że biskup misyjny przybył do Kijowa wraz z księżną Anną w 989 roku. Pierwszym biskupem z tytułem metropolity został Teofilakt przeniesiony z metropolii Sebasty. Przeniesienie to nastąpiło w 991 roku przed śmiercią patriarchy Mikołaja Soberga. Drugim metropolitą był Jan, chociaż źródła ruskie wspominają u schyłku X wieku, jeszcze o dwóch metropolitach – Michale i Leonie. Zajmowanie godności przez te postacie w X wieku było bardzo wątpliwe.

Wraz z powołaniem metropolii kijowskiej ustanowiono sufraganie biskupie. Kijowskie biskupstwo metropolitarne obejmowało ziemię kijowską, białoruską, litewską. Obok metropolitarnego Soboru Świętej Zofii w Kijowie w późniejszym okresie ważne miejsce odgrywał Nowogródek Litewski z Soborem św. Borysa i Gleba. Pierwszą z nich ustanowiono w Białogrodzie, położonym na południowy zachód od Kijowa, jednym z największych ośrodków grodowych w Rusi Kijowskiej. Białogród stanowił jedną z rezydencji monarchy kijowskiego i pełnił ważną funkcję obronną. Ten rozległy gród, ściśle powiązany z Kijowem, nie odgrywał do XII wieku samodzielnej roli politycznej. Białogród był siedzibą młodszych książąt zarządzających tym grodem z nadania księcia kijowskiego. Powstanie Katedry Białogrodzkiej datuje się na lata panowania Włodzimierza Wielkiego. Białogród został rezydencją biskupią, ponieważ był również rezydencją książęcą. Biskup Białogrodzki był do 1165 roku protothronosem w metropolii. Protothronos to znaczy, że zajmował pierwsze miejsce, pierwszy tron. Sytuacja biskupa Białogrodzkiego, podobnie jak Jurowskiego, różniła się, zwłaszcza w XI wieku, od pozycji pozostałych władyków rezydujących w księstwach dzielnicowych. Diecezje ta Białogrodzka i Jurowska wraz z Metropolitarną znajdowały się w dzielnicy Wielkoksiążęcej. Książę Kijowski współdziałając z Metropolitą i mając od siebie zależnych dwóch władyków mógł skutecznie wywierać wpływ na obsadę katedr biskupich w innych dzielnicach Rusi Kijowskiej. Metropolita mógł wraz z dwoma podległymi mu biskupami dokonywać konsekracji nowego władyki. Założenie biskupstwa jurowskiego przypada na lata panowania Jarosława Mądrego. Fundacja władyctwa nastąpiła w 1036 roku, kiedy to książę rozpoczął budowę grodów nad rzeką Rossą. Biskup jurowski miał zapewnić opiekę duszpasterską i prowadzić akcję misyjną wśród ludów koczowniczych. Schrystianizowanie ludów koczowniczych mogło być wykorzystane w walce z połowcami i pieczęgami. Jarosław Mądry erygował biskupstwo jurowskie również dlatego, ażeby Metropolita posiadał obok Białogorodzkiego drugiego wikariusza. I w ten sposób Metropolita mógł wyświęcić władyków bez potrzeby przywołania do Kijowa innych sufraganów. Biskup jurowski był nie tylko wikariuszem Metropolity, ale administrował własną diecezję obejmującą dorzecze Rosji. Władyka jurowski zastępował Metropolitę w uroczystościach kościelnych w Konstantynopolu i w Kijowie.

W latach 1147-1149 biskupstwo przeniesiono z Jurowa do Kaniowa. Powodem przeniesienia siedziby biskupstwa było spalenie Jurowa w końcu lat 60. XII w. w czasie walk między książętami ruskimi. W Nowgorodzie, w drugim Kijowie, ośrodku politycznym powołano katedrę biskupią jeszcze pod koniec X wieku. Latopis Nowogrodzki datuje utworzenie diecezji na 989 r. O wczesnym powstaniu władyctwa Nowogrodzkiego świadczy drewniana katedra św. Zofii o trzynastu kopułach, stanowiąca kopię drewnianej architektury kijowskiej pod tym samym wyzwaniem, wybudowaną jeszcze za panowania Jarosława Mądrego.

Pierwszym biskupem nowogrodzkim był Joachim pochodzący z Kursuria. Powstaniu biskupstwa w Czernihowie, jednego z czołowych ośrodków grodowych na Rusi kijowskiej, nastąpiło za panowania Włodzimierza Wielkiego. W Czernihowie, podobnie jak w Kijowie, musiała funkcjonować wspólnota chrześcijańska, zanim nastąpiło oficjalne przyjęcie chrześcijaństwa. Przed 1036 rokiem książę czernichowski Mścisław rozpoczął budowę monumentalnej katedry zbawiciela na miejscu istniejącej drewnianej. Ustanowienie biskupstwa wynikało z dominującej roli Czernichowa w życiu politycznym. Po roku 1246 biskupstwo zostało przeniesione do Barańska. W podobnej sytuacji znaleźli się Pierwiastła, będąca stolicą diecezji, która obejmowała w końcu XI wieku ziemie pierwiastłowską, smoleńską i suzdalską. Erygowanie diecezji nastąpiło na początku XI wieku. Murowana katedra Michała Archanioła, konsekrowana przez metropolitę Efrema, w roku 1089 została wzniesiona na miejscu drewnianej pod tym samym wezwaniem. Kult św. Michała jako patrona rycerstwa walczącego z poganami, popularny w Bizancjum, na Rusi upowszechnił się wraz z przyjęciem chrześcijaństwa. Wybór patrona dla katedry pierwiastłowskiej nie był przypadkowy. Ziemia pierwiastłowska, zagrożona najazdami koczowników, posiadała swego biskupa za panowania Jarosława Mądrego. Można też przyjąć za wiarygodne źródło ruskie, które ustanowiły biskupstwo pierwiastłowskie za panowania Włodzimierza I. Biskupstwo to mogło powstać wraz z budową potężnego grodu po zwycięstwie nad Pieczyngami.

Obie ostatnio omówione diecezje na krótko posiadały status metropolii tytularnych. Istota metropolii tytularnej polegała na tym, że biskup podnoszony został do godności metropolity dożywotnio lub na czas określony. Metropolita taki nie miał sufraganów, a po jego śmierci zarządzana diecezja stawała się zwykłym biskupstwem tej metropolii, której uprzednio podlegała. Pozycja metropolii tytularnej podobna była do statusu prawnego arcybiskupstw autokefalicznych. Nadawanie przez cesarza bizantyjskiego biskupom rangi i honorów metropolity dożywotnio lub na czas określony i uwolnienie ich spod jurysdykcji metropolii macierzystej w prowincji zdarzało się w XI wieku bardzo często. Awans Czernichowa, Czerkiewny i Pilińsława miały podłoże polityczne. Po śmierci Jarosława Mądrego jego syn Izjasław został księciem kijowskim, seniorem. Dwaj pozostali jego synowie, Światosław został księciem czernichowskim, a Wsiewołod księcia perejesławskim. Trzej Jarosłowiczowie prowadzili wspólną politykę zagraniczną i wojskową. Cesarzowi bizantyńskiemu zależało na jej pozyskaniu w wojnie z Pieczyngami i Połowcami. Z tego powodu nadanie tamtejszym biskupstwom tytułu metropolii służyło wzmocnieniu wpływów bizantyjskich wśród książąt ruskich. Inicjatywa awansu katedr biskupich w Czernichowie i Pierejesławiu wyszła ze strony bizantyjskiej. Tytuł metropolity czernichowskiego posiadał w 1072 roku biskup Neofit, a perejesławskiego otrzymał w 1077 roku władyka Efrem. Obie metropolie były rezultatem określonych sytuacji politycznych i przestały istnieć wraz ze śmiercią biskupów, którzy otrzymali godność metropolity. Metropolia czernichowska przestała istnieć po zgonie Neofita przed 1088 rokiem, a pierejesławska po śmierci Efrema w 1100 roku. Po wygaśnięciu tych dwóch metropolii tytularnych jurysdykcja metropolii kijowskiej objęła w panowanie w końcu XI wieku całą Ruś kijowską, biskupstwo czernichowskie obejmowało ziemie kijowskie księstwa czernichowskiego, sieleckiego, a perejesławskie tereny księstwa perejesławskiego.

Władyctwo w Połocku powstało prawdopodobnie z opanowania Włodzimierza Wielkiego, choć pierwsze informacje źródłowe o biskupie połockim pochodzą z 1105 roku. Połock pośród innych ziem ruskich pełnił ważną rolę polityczną. Włodzimierz I wyznaczył w nim siedzibę najstarszego syna Wiesława, który zmarł w roku 1001. Gród ten był rządzony przez jedyną dynastię wywodzącą się od wnuka Włodzimierza I, Wrocława. Jego syn Wiesław wzniósł w Połocku świątynię Mądrości Bożej. Pięcionawowa cerkiew św. Zofii była spokrewniona swym stylem z soborami św. Zofii w Kijowie i Nowogrodzie. Poświęcenie wzniesionej świątyni mądrości Bożej miało szczególną wymowę, albowiem odzwierciedlało ambicje połocka w dorównaniu głównym centrom politycznym Rusi kijowskiej. Sam fakt fundacji murowanej katedry potwierdza erygowanie w XI wieku miejscowego biskupa. Eparchia połocka rozciągała się na obszary Ziemi Połockiej i Witebskiej. Obszar jurysdykcji tego biskupstwa zmniejszał się wraz z kurczeniem się granic księstwa połockiego. Powstanie biskupstwa we Włodzimierzu na Wołyniu przypisuje się również księciu Włodzimierzowi I. Włodzimierz Wołyński miał powstać pod koniec X wieku. Zapisy historyczne wzmiankują, że Włodzimierz jeździł nad Wołyń do Włodzimierza, celem prozdrowotnym, odpoczywają tam raz w miesiącu. Datowanie najstarszej informacji o święceniach biskupich na katedrę Włodzimierską przypada na 1086 rok. Była to sakra władyki Stefana, co nie oznacza, że był on pierwszym biskupem tej diecezji. O prawdopodobnym erygowaniu diecezji w drugiej połowie XI wieku świadczy fakt, że Włodzimierz nie posiadał murowanej katedry do połowy następnego stulecia. Wzniesiony wówczas Sobór Zaśnięcia Najświętszej Marii Panny nawiązywał do soboru znajdującego się w Ławrze Kijowo-Pieczerskiej. Biskupi Włodzimierscy nosili tytuł protothronosa, a ich katedra była uważana za najstarszą wśród diecezji należących późniejszej metropolii halickiej. Obszar diecezji włodzimierskiej przed podziałem, czyli do połowy XII wieku obejmował cały Wołyń, Polesie, Słonimę, Grodno, Głukowickie, Kobryń oraz tereny nad Bugiem i Mielnikiem, Grody, Czerwieńskie, Przemyskie oraz dorzecze Górnego Dniestru z Haliczem. W miarę powstawania nowych eparchii jej jurysdykcja kurczyła się w końcu XIII wieku. Obejmowała zachodni i południowy Wołyń, powiaty włodzimierski i krzemieniecki oraz południowe i środkowe Podlasie, Ziemię Brzeską, Bielską i Drohiczyńską.

Podobnie jak w przypadku diecezji Włodzimierskiej tradycja powołania biskupstwa rostowskiego przypisuje się Włodzimierzowi Wielkiemu. Do 1073 roku ziemia Rostowska przestała stanowić część księstwa perejesławskiego i z tego powodu nie mogło dojść do powstania osobnego władyctwa przed tą datą. Dopiero polityczne wyodrębnienie się tej ziemi z księstwa uczyniło zasadnym utworzenie nowego biskupstwa. Pierwszym biskupem rostowskim został Leon, który zginął podczas działalności misyjnej wśród pogan. Według żywotu Teodozjusza drugim ordynariuszem diecezji został ihumen pieczerski Izajasz, który upowszechnił kult Bogurodzicy, a zwłaszcza święto Zaśnięcia Najświętszej Marii Panny. Po śmierci władyki Izajasza, około 1093 roku, katedra rostowska została włączona do biskupstwa perejesławskiego.

Powołanie diecezji rostowskiej, celem którego było umocnienie organizacji cerkiewnych i przyspieszenie procesu chrystianizacji Rusi było niewątpliwie rezultatem ustaleń między książętami w latach 80. XI wieku. Powrót do stanu politycznego sprzed podziału księstwa perejesławskiego spowodował upadek diecezji rostowskiej. Reaktywowano ją w nowej sytuacji politycznej po 1136 roku. W połowie XII wieku siedziba biskupstwa została przeniesiona do Suzdala, a następnie do Włodzimierza Suzdalskiego.

Dziękuję za uwagę.

Bp dr hab. Warsonofiusz (Doroszkiewicz)

Projekt dofinansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Edukacji i Nauki w ramach programu „Doskonała Nauka II”