W dniach 2-3 czerwca zainaugurowane zostaną obchody 60. rocznicy akcji „Wisła” w Kościele prawosławnym w Polsce. Uroczystości inaugurujące cykl obchodów odbędą się w Chełmie w dniu święta św. Męczenników Chełmskich i Podlaskich (aktualny program chełmskich uroczystości: tutaj) Główne uroczystości z okazji 60. rocznicy akcji „Wisła” w Kościele prawosławnym w Polsce, zgodnie z decyzją św. Soboru Biskupów, odbędą się w: Chełmie 2-3 czerwca, Ełku 11-12 lipca, Przemkowie 28-29 lipca – centralne obchody, Gorlicach 5-6 września, Białej Podlaskiej 27-28 października. Poza tym obchody tej smutnej rocznicy odbędą się w poszczególnych dekanatach i parafiach na terenach objętych akcją „Wisła” oraz tam, gdzie Ukraińcy zostali deportowani. Akcja „Wisła” była masową deportacją ludności ukraińskiej ze środkowo- i południowo-wschodnich obszarów państwa polskiego w jego powojennych granicach (Łemkowszczyzna, Bojkowszczyzna, Przemyskie, Chełmszczyzna i Południowe Podlasie) na tzw. Ziemie Odzyskane, tzn. ziemie zachodnie i północne Polski. Akcja objęła ogółem ponad 140 tys. osób. Celem akcji „Wisła” była asymilacja ludności ukraińskiej. Jeden z projektów akcji wysiedleńczej z połowy kwietnia 1947 r. rozpoczynał się słowami: „Rozwiązać ostatecznie problem ukraiński w Polsce”. Akcja „Wisła” rozpoczęła się pod koniec kwietnia 1947 r. Z początkiem czerwca 1947 r. została rozszerzona na zachodnią Łemkowszczyznę, zaś od 5 czerwca objęła także Chełmszczyznę i Południowe Podlasie. Akcja wysiedleńcza miała charakter brutalnej operacji pacyfikacyjnej. Zgodnie z instrukcją, w nocy wojsko otaczało miejscowość przewidzianą do wysiedlenia. O świcie spędzano mieszkańców w jedno miejsce i informowano o wysiedleniu. Ludność miała kilka-kilkanaście godzin na spakowanie całego mienia. Następnie kolumnę wysiedleńców pod eskortą wojska kierowano do punktu zbornego, który miał charakter obozu przejściowego, gdzie gromadzono pod gołym po kilka tysięcy ludzi. Po dokonaniu spisów przesiedlanych i aresztowaniu osób uznanych za podejrzane, wysiedleńców kierowano do kolejowych punktów załadowczych. Stamtąd wyruszały konwojowane przez żołnierzy transporty kolejowe do miejsc osiedlenia na Ziemiach Odzyskanych. Ludność nie było informowana, dokąd kierowany jest transport. Osoby uznane za podejrzane (inteligencję, działaczy społecznych, duchowieństwo) aresztowano i osadzano w obozie w Jaworznie. Akcja „Wisła” zakończyła się na początku sierpnia 1947 r. Potem jednak jeszcze kilkakrotnie przeprowadzano dodatkowe wysiedlenia ludności ukraińskiej, które trwały do początku października 1947 r. Ludność ukraińska miała być osiedlana na Ziemiach Odzyskanych w rozproszeniu – nie więcej niż 10 % Ukraińców w danej miejscowości, co najmniej 50 km od granic lądowych i 30 km od granic morskich, a także 30 km od miast wojewódzkich. Osoby wysiedlone w ramach akcji „Wisła” nie miały prawa powrotu na ziemie ojczyste, powracających nielegalnie zawracano lub osadzano w obozie w Jaworznie. Powroty ludności ukraińskiej rozpoczęły się w latach pięćdziesiątych. Skutki akcji „Wisła” dotkliwie odczuł Kościół prawosławny. W jej wyniku ze środkowo- i południowo-wschodnich obszarów państwa polskiego wysiedlono ok. 40-45 tys. prawosławnej ludności ukraińskiej, znacznemu ograniczeniu lub zupełnej likwidacji uległy struktury cerkiewne na tych terenach. Akcja „Wisła” miała poważne następstwa nie tylko w wymiarze lokalnym – dla społeczności prawosławnych na terenach nią objętych, czyli Chełmszczyzny, Południowego Podlasia oraz Łemkowszczyzny, ale również w wymiarze szerszym – dla całego Kościoła prawosławnego w Polsce. Była jednym z kluczowych wydarzeń, kształtujących sytuację Kościoła prawosławnego po drugiej wojnie światowej, znacząco wpływając na jego osłabienie. Skutki akcji „Wisła” odczuwalne są w życiu i funkcjonowaniu Kościoła prawosławnego po dzień dzisiejszy. Większość prawosławnej ludności ukraińskiej została wysiedlona z obszaru państwa polskiego do ZSRR jeszcze przed akcją „Wisła” – w latach 1944-1946. Wysiedlenia te objęły ok. 170-180 tys. prawosławnej ludności ukraińskiej z Chełmszczyzny i Południowego Podlasia, czyli z obszaru województwa lubelskiego oraz ok. 15 tys. z Łemkowszczyzny (województwo krakowskie). Wraz z wiernymi wysiedlani byli duchowni prawosławni W okresie tym doszło do destabilizacji struktur Kościoła prawosławnego na tych terenach – likwidacji wielu parafii, dwóch diecezji (chełmsko-podlaskiej i krakowsko-łemkowskiej), utraty przez prawosławnych części świątyń. Lata 1945-1946 to dla Kościoła prawosławnego okres walki o zachowanie – przynajmniej w minimalnej skali – struktury cerkiewnej, a potem prób jej reaktywowania. Na początku 1947 r. na terenach objętych wkrótce akcją „Wisła” pozostało ok. 45 tys. prawosławnej ludności ukraińskiej. Struktura organizacyjna Kościoła prawosławnego była tu już znacznie ograniczona w porównaniu do stanu sprzed zaledwie dwóch-trzech lat. Na Chełmszczyźnie i Podlasiu Południowym na początku 1947 r. istniało prawdopodobnie 21 parafii prawosławnych i 32 filie (jedynie sześć-siedem placówek było uznawanych przez władze administracyjne), pozostało tu jeszcze ok. 40 tys. prawosławnych. Z kolei na Łemkowszczyźnie pozostało ok. 3,5-5 tys. prawosławnych, działało 8 parafii z 19 filiami. Akcja „Wisła” w swym pierwszym etapie, trwającym od końca kwietnia do początku czerwca 1947 r., nie objęła terenów zamieszkanych przez ludność prawosławną. Wierni Kościoła prawosławnego znaleźli się w wirze akcji „Wisła” wraz z rozpoczęciem jej drugiego etapu na początku czerwca 1947 r. W pierwszych dniach czerwca akcja „Wisła” dotarła na zachodnią Łemkowszczyznę, zaś na Chełmszczyźnie i Podlasiu Południowym rozpoczęła się 5 czerwca 1947 r. Ogółem w wyniku akcji „Wisła” wysiedlono ok. 40-45 tys. prawosławnej ludności ukraińskiej. Została ona rozsiedlona w różnych rejonach ziem północnych i zachodnich powojennej Polski. W trakcie akcji wysiedlano także duchownych prawosławnych, kilku duchownych osadzono w obozie w Jaworznie. W wyniku akcji „Wisła” życie cerkiewne na Chełmszczyźnie, Podlasiu Południowym, a przede wszystkim na Łemkowszczyźnie zostało w dużym stopniu sparaliżowane. Struktura Kościoła prawosławnego uległa tu znacznej redukcji – całkowicie zlikwidowana została na Łemkowszczyźnie, zaś na Chełmszczyźnie i Południowym Podlasiu zachowało się zaledwie 9 parafii prawosławnych oraz monaster w Jabłecznej. Wkrótce po akcji „Wisła” Kościół prawosławny podjął działania w celu budowania nowych struktur cerkiewnych na terenach, gdzie przesiedlona została prawosławna ludność ukraińska, czyli na ziemiach północnych i zachodnich (obecnie tereny te wchodzą w skład diecezji wrocławsko-szczecińskiej oraz białostocko-gdańskiej). Jednocześnie, po rozpoczęciu powrotów ludności ukraińskiej na tereny Chełmszczyzny, Południowego Podlasia, Przemyskiego i Łemkowszczyzny, od połowy lat 50-tych odbudowywał swe struktury na tych terenach. Ważnym etapem tego procesu stało się reaktywowanie w latach 80-tych dwóch diecezji prawosławnych – przemysko-nowosądeckiej oraz lubelsko-chełmskiej.