Pierwsze wieki Prawosławia na ziemi kodeńskiej

Pierwsze wzmianki o Prawosławiu na południowym Podlasiu pochodzą z X wieku. Okolice dzisiejszego Kodnia wchodziły początkowo w skład państwa ruskiego, a od 992 r. znajdowały się w obszarze oddziaływania prawosławnego biskupstwa włodzimierskiego, co skutkowało chrystianizacją tych ziem w obrządku wschodnim.

Zdaniem części historyków pierwsza cerkiew na ziemi kodeńskiej istniała jeszcze przed 1500 r. Pogląd ten nie znajduje bezpośredniego potwierdzenia w materiałach źródłowych, aczkolwiek fakt istnienia sieci nadbużańskich parafii należących do prawosławnego biskupstwa w Uhrusku pozwala domniemywać o lokalizacji jednej z nich w osadzie młyńskiej, gdzie po Unii Polsko – Litewskiej krzyżowały się wszystkie lądowe i wodne szlaki handlowe.

Na początku XVI w. sioło Kodeń i okoliczne ziemie stały się własnością ruskiego rodu Sapiehów. Po otrzymaniu przywileju na lokację miasta (1511 r.), protoplasta linii kodeńskiej Iwan Sapieha ufundował w 1515 r. na potrzeby mieszczan drewnianą cerkiew św. Archanioła Michała, jako pierwszą świątynię chrześcijańską w Kodniu. Uposażył także jej prezbitera Fedora w „jedną włókę i pół gruntu pod Chankowskim kątem, trzy łąki oraz dodatkowo po kopie żyta od każdej włóki będącej w ręku mieszczan kodeńskich”. W tym samym czasie rozpoczęto wznoszenie zamku z wałami ziemnymi na terenach zalewowych Bugu.

Około 1530 r. syn założyciela – Paweł Sapieha – wybudował na zamku prawosławną cerkiew św. Ducha. Był to obiekt w stylu późnogotyckim, murowany, na planie okrętu z zaokrągloną częścią ołtarzową. Cały budynek pokryty był dachówką i miał tylko jedną kopułę, która służyła za dzwonnicę. Światło do wnętrza cerkwi wpadało trzema wąskimi oknami od strony południowej i jednym od strony wschodniej. Po prawej stronie od wejścia umieszczono płytę nagrobną w języku słowiańskim, jako epitafium założyciela Kodnia.

Do lat 80. XVI w. wszyscy potomkowie Iwana Sapiehy wyznawali prawosławie. Stopniowe odchodzenie od wiary przodków było preludium do tragicznej unii brzeskiej, w wyniku której nastąpiło prześladowanie Kościoła prawosławnego w Rzeczpospolitej. Z dnia na dzień, decyzją administracyjną władz parafie prawosławne stały się formalnie unickimi. Także kodeńskie cerkwie stopniowo przeszły we władanie Kościoła unickiego. Prawosławni wierni jeszcze w latach 20. XVII w. dzięki względnej tolerancji Mikołaja II Sapiehy starali się utrzymać cerkiew św. Ducha. Wsparciem był dla nich ks. Taras Tymofijewicz, któremu właściciel Kodnia zagwarantował dożywotnią posługę w murach tej świątyni. Później, pozbawieni możliwości praktykowania w swoim wyznaniu, uczestniczyli w nabożeństwach organizowanych przez duchowieństwo unickie, często nie mając świadomości zaistniałych zmian zwłaszcza, że w sferze zewnętrznej unia doskonale imitowała Prawosławie. Taki stan rzeczy utrzymywał się do czasu rozbiorów.

Lata 1975 – 1915

W XIX w. zaistniały przesłanki do zmian w ramach jednolitego dotychczas obrządku unickiego. W 1875 r. unickie duchowieństwo diecezji chełmskiej w Białej Podlaskiej zwróciło się z prośbą do Synodu Rosyjskiej Cerkwi o pozwolenie na powrót do macierzystego Prawosławia. 25 marca 1875 r. w obecności delegacji duchowieństwa, władze carskie zaakceptowały decyzję Synodu o zjednoczeniu chełmskiej diecezji unickiej z Kościołem prawosławnym. Do reaktywowanej parafii prawosławnej w Kodniu powróciły wówczas pozostałości cerkwi św. Archanioła Michała (ze względu na zły stan niedługo potem rozebranej) z cmentarzem i murowaną bramą – dzwonnicą oraz zamkowa cerkiew św. Ducha. Decyzją administracyjną władz kościół św. Anny przemianowano na prawosławny sobór św. Trójcy.

Następne lata były dla Prawosławia w Kodniu czasem wytężonej pracy nad rozwojem świadomości religijnej wiernych i odzyskiwaniem zatraconej duchowości. Na jej rzeczywiste efekty trzeba było poczekać do następnego stulecia, gdy miejscowa parafia św. Archanioła Michała stała się miejscem znaczących inicjatyw, takich jak: przeniesienie do Kodnia relikwii Grobu Pańskiego i cząsteczki relikwii św. Krzyża ze św. Góry Atos, wniesienie do soboru św. Trójcy kopii cudownej Ikony Matki Bożej „Pieczerskiej”, czy pobyt znakomitego kompozytora i dyrygenta Aleksandra Archangielskiego, który dokonał zapisu lokalnych melodii śpiewu cerkiewnego. Mniej więcej w tym samym czasie, dzięki ofiarności duchowieństwa i wiernych, powstały dwie nowe świątynie. W 1910 r. w pobliżu miejsca istnienia pierwszej kodeńskiej cerkwi zbudowano kaplicę św. Równych Apostołom Cyryla i Metodego, mającą upamiętnić 35 rocznicę powrotu unitów do Prawosławia, zaś w 1912 r. oddano do użytku cerkiewkę św. Eulogiusza, ufundowaną w intencji umocnienia „Chełmskiej Rusi”. Obie nie przetrwały I wojny światowej.

Okres międzywojenny

W okresie I wojny światowej znaczna część prawosławnych mieszkańców Kodnia i okolic została ewakuowana na wschód. Wielu z nich nie przeżyło trudów przesiedlenia i pobytu w głębi Rosji. Ci, którzy po kilku latach wrócili w rodzinne strony, znaleźli się w zupełnie nowej rzeczywistości społeczno – wyznaniowej.

Po 1918 r. cerkwie w Kodniu zostały przejęte przez Kościół katolicki. Władze państwowe nie zezwoliły ludności prawosławnej na przywrócenie parafii, uzasadniając decyzję istnieniem parafii prawosławnej w pobliskim Zabłociu. Formalnie miejscowi wierni przypisani byli do parafii w Kobylanach.

Wobec zaistniałej sytuacji prawosławni zmuszeni byli do organizowania nabożeństw „w ukryciu” na cmentarzu, w domach prywatnych lub na pozostałościach pierwszej cerkwi. Z pomocą przychodzili im mnisi z monasteru w Jabłecznej, obsługujący okoliczne placówki duszpasterskie już od 1916 r. Dzięki zaradności jednego z nich – archimandryty Chrystofora (Krzysztofa Kościa) – na początku lat 30., w konspiracji przed ówczesną administracją, rozpoczęto budowę domu mieszkalnego przy ul. Sławatyckiej 19, mającego służyć jako druga cerkiew św. Archanioła Michała. Wielkie zasługi na tym polu położyli małżonkowie Maria i Roman Onyszczuk, którzy oddali na rzecz prawosławnej wspólnoty pusty plac z ogrodem i uzyskali pozwolenie na budowę. Ukończony w 1934 r. budynek w ogóle nie przypominał świątyni. Wewnątrz posiadał podstawowe wyposażenie mieszkalne, co miało odwrócić uwagę od przechowywanych i eksponowanych na czas nabożeństw utensyliów liturgicznych. Mimo to, stał się centrum życia parafialnego w trudnym dla Prawosławia okresie końca lat 30., II wojny światowej i lat powojennych. Skromnego poświęcenia domu dokonał metropolita warszawski i całej Polski Dionizy (Waledyński) podczas jednego z objazdów parafii w dekanacie bialskim. Według ewidencji wyznaniowej Starostwa powiatu bialskiego w 1936 r. Kodeń z około 600 wiernymi był już nieetatową filią parafii kobylańskiej. Do filii należały jeszcze Okczyn i Olszanki z Dobromyślem.

Władze wielokrotnie próbowały wymusić zamknięcie cerkwi domowej, także poprzez represje wobec o. Chrystofora. Ten jednak wykazywał się ogromną determinacją i poświęceniem, czym zyskał szacunek dużej części społeczności Kodnia. Tego typu praktyki lokalnych władz stanowiły wstęp do wydarzeń z 1938 r., gdy przy udziale policji i wojska przeprowadzono na Chełmszczyźnie i południowym Podlasiu akcję polonizacyjno – rewindykacyjną. Jej efektem było ponad 150 zniszczonych prawosławnych świątyń, w tym cerkwie w pobliskim Zahorowie i Międzylesiu.

Lata 1939 – 1989

W czasie II wojny światowej władze niemieckie zezwoliły na częściowe odtworzenie miejscowych struktur parafialnych, jednak okupacyjna codzienność i niesnaski na tle narodowościowym nie sprzyjały stabilizacji. W 1942 r. do pracy duszpasterskiej w Kodniu został skierowany ks. Onufry Iwaniuk. W krótkim czasie położył on podwaliny pod reaktywowanie parafii, wznowił prowadzenie ksiąg metrykalnych i kancelarii, zainicjował katechezę dzieci przy tzw. „szkole ukraińskiej”. Nabożeństwa odbywały się w tym samym budynku, choć już nieco bardziej przystosowanym do pełnienia roli cerkwi.

Zakończenie działań wojennych było dla wyznawców Prawosławia ciszą przed burzą. W 1947 r. w ramach akcji „Wisła”, w ciągu dwóch godzin wywieziono z miejscowości należących do parafii św. Archanioła Michała w Kodniu na ziemie odzyskane ponad 300 rodzin, w tym: z Kodnia – 105 rodzin (366 osób), z Dobromyśla – 4 rodziny (19 osób), z Olszanek – 62 rodziny (308 osób), z Okczyna – 51 rodzin (268 osób).

Dla tych, którzy pozostali nastał czas niezrozumiałej stygmatyzacji. W relacjach międzyludzkich pojawiły się symptomy ostracyzmu społecznego. W ślad za wysiedleńcami do województwa olsztyńskiego udał się ówczesny kodeński duszpasterz – ks. Aleksy Uszakow. Garstką pozostawionych wiernych ponownie zaopiekowali się mnisi z monasteru w Jabłecznej.

Pod koniec lat 50. XX wieku, wraz z powrotem części wysiedleńców, rozpoczął się żmudny proces odbudowy wspólnoty parafialnej. Patronowali mu kolejni proboszczowie: ks. Eugeniusz Nielipiński, ks. Grzegorz Sosna, ks. Aleksy Subotko. Ten ostatni przez ponad ćwierć wieku. Teren parafii był rozległy i obejmował oprócz Kodnia miejscowości: Olszanki, Dobromyśl, Zahorów, Kąty, Kopytów, Okczyn i Kostomłoty. Początki były bardzo trudne, jednak z czasem sytuacja materialno – bytowa parafii zaczęła się poprawiać. Pierwszym zwiastunem lepszych czasów było wzniesienie kaplic na cmentarzach w Kopytowie i Olszankach. W 1960 r. zakupiono drewniany dom przy ul. Bojarskiej z przeznaczeniem na plebanię. W latach 70. zapadła decyzja o rozbudowie cerkwi św. Archanioła Michała i nadaniu jej zewnętrznej bryle cech obiektu sakralnego. Do istniejącego budynku dobudowano część ołtarzową ze świetlicą oraz dzwonnicę. Dach zwieńczono kopułami. Równolegle z rozbudową cerkwi rozpoczęto prace budowlane nad nowym domem parafialnym, usytuowanym w sąsiedztwie świątyni. Zakończenie obu inwestycji zbiegło się z historycznymi zmianami przełomu lat 80 i 90.

Po 1989 roku

W 1989 r.restytuowano Prawosławną Diecezję Lubelsko-Chełmską, która objęła swoim zasięgiem historyczne tereny Lubelszczyzny wraz z południowym Podlasiem. W tym samym roku proboszczem parafii prawosławnej w Kodniu został ks. Jerzy Ignaciuk. Swoją posługę rozpoczął od przygotowań do wyświęcenia cerkwi parafialnej, co wiązało się z przeprowadzeniem szeregu prac remontowych (dach, instalacja elektryczna, ogrzewanie) i zakupem brakującego wyposażenia. Konsekracja świątyni odbyła się w dniu 13 września 1992 roku. Uroczystości przewodniczył biskup lubelski i chełmski Abel w asyście miejscowego duchowieństwa. Podczas nabożeństwa obecni byli goście z Białegostoku i Krakowa, wśród nich mecenas Leon Pantelewicz, który przekazał w darze dla parafii trzy zabytkowe księgi liturgiczne, będące pamiątką po jego dziadku Emilianie – psalmiście kodeńskiej parafii w okresie powojennym.

Lata 90. XX wieku były dla parafii w Kodniu czasem ożywienia życia religijnego. Przejawiało się ono w cyklicznych wyborach rady parafialnej, aktywizacji dzieci i młodzieży, rozwijającym się ruchu pielgrzymkowym oraz organizacji corocznych spotkań ekumenicznych. Jednocześnie na terenie gminy Kodeń rozpoczęto budowę nowych obiektów sakralnych. Z reguły były to oddolne inicjatywy sołeckich wspólnot prawosławnych, aczkolwiek ich realizacja odbywała się przy aktywnym wsparciu diecezji i jej ordynariusza – władyki Abla. W taki sposób powstały cerkwie w Zahorowie (1993 r.), Kopytowie (1998 r.), Kątach (2001 r.), Kostomłotach (2003 r.), rozbudowo także kaplicę w Olszankach (1997 r.).

7 marca 1994 r. dekretem biskupa Abla została erygowana parafia św. Apostołów Piotra i Pawła w Zahorowie. W składzie nowej jednostki administracyjnej znalazły się miejscowości Zahorów i Kąty, wcześniej przez prawie 50 lat przypisane do parafii św. Archanioła Michała w Kodniu. Podobna sytuacja miała miejsce w roku 2010, gdy dla wsi Kopytów i okolicznych kolonii utworzono samodzielną parafię św. Jana Teologa.

Nowa cerkiew

Niewątpliwie doniosłym wydarzeniem w historii Prawosławia w Kodniu była decyzja o budowie nowej cerkwi parafialnej. Na lokalizację obiektu wybrano gminny plac przy ulicy Sławatyckiej 11, sąsiadujący z miejscem usytuowania pierwszej cerkwi św. Archanioła Michała i nieistniejącego już prawosławnego cmentarza.

W dniu 20 maja 2001 r. odbyło się poświęcenie i wmurowanie kamienia węgielnego pod budowę cerkwi św. Ducha. Uroczystości przewodniczyli: arcybiskup łódzki i poznański Szymon, arcybiskup lubelski i chełmski Abel i biskup hajnowski Miron. Hierarchom asystowało licznie zgromadzone duchowieństwo. Nadanie cerkwi wezwania „św. Ducha” było bezpośrednim nawiązaniem do dawnej prawosławnej cerkwi zamkowej, wzniesionej w latach 30 XVI w. przez Pawła Sapiehę, a obecnie funkcjonującej jako kościół rzymskokatolicki. Nową świątynię zaprojektował architekt Mirosław Załuski. Wykonawcą prac zostało Przedsiębiorstwo Produkcyjno-Usługowe „Granit” z Białej Podlaskiej.

W 2005 r., po zakończeniu pierwszego etapu budowy, nastąpiła zmiana na stanowisku proboszcza parafii. Wielce zasłużonego dla rozbudowy infrastruktury sakralnej w gminie Kodeń ks. Jerzego Ignaciuka zastąpił ks. Wiesław Skiepko. Nowy proboszcz kontynuował prace budowlane i wykończeniowe przy cerkwi św. Ducha. W kolejnych miesiącach zadbano o podstawowe wyposażenie świątyni, budowę ogrodzenia, zagospodarowanie terenu placu cerkiewnego, przeprowadzono także remont plebanii.

24 czerwca 2006 r. arcybiskup Abel dokonał poświęcenia kompletu dzwonów i celebrował w nowej cerkwi pierwszą liturgię.

W niedzielę 13 listopada 2006 r. zostało odprawione ostatnie nabożeństwo w cerkwi św. Archanioła Michała. Budynek służył wiernym jako świątynia przez 72 lata i przez ten czas był prawdziwym świadkiem walki o zachowanie prawosławnej tożsamości mieszkańców południowego Podlasia.

W dniu 20 maja 2007 r. miała miejsce konsekracja nowo wybudowanej cerkwi św. Ducha. Przewodniczyli jej zwierzchnicy autokefalicznych Kościołów prawosławnych – arcybiskup ateński i całej Grecji Chrystodoulos i metropolita warszawski i całej Polski Sawa, w asyście hierarchów: metropolity Stagoi i Meteorów Serafima, arcybiskupa lubelskiego i chełmskiego Abla, biskupa siemiatyckiego Jerzego. Obecne było duchowieństwo z całej Polski, dyplomaci na czele z ambasadorem Grecji, przedstawiciele wojewody i władz samorządowych oraz rzesze wiernych. Decyzją św. Soboru Biskupów PAKP zasłużeni parafianie i oficjalni goście zostali odznaczeni orderami św. Równej Apostołom Marii Magdaleny.

Powstanie cerkwi było możliwe dzięki pomocy finansowej braci Greków, reprezentowanych przez Dymitriosa Rakinzakisa, ogólnometropolitalnym kolektom, wsparciu diecezji i mobilizacji parafian. Drewniany ikonostas, część polichromii oraz zewnętrzne mozaiki wykonali artyści z Łucka i Równego na Ukrainie. Ikony do ikonostasu napisał Mirosław Trochanowski z Sanoka. W cerkwi umieszczono kilkanaście zabytkowych elementów wyposażenia, m.in.: cztery ikony z ikonostasu pierwszej cerkwi św. Archanioła Michała (datowane na połowę XIX w).

Najnowsze wydarzenia

W roku 2011 obchodzono 500 rocznicę założenia miasta Kodeń. W organizacji religijnej części obchodów uczestniczyła również strona prawosławna. Obecny był ordynariusz Prawosławnej Diecezji Lubelsko-Chełmskiej, który odprawił panichidę za spokój dusz założycieli miasta. Było to pierwsze od niemal 100 lat nabożeństwo prawosławne w murach dawnej cerkwi zamkowej.

14 grudnia 2012 r. proboszczem parafii w Kodniu został ks. Jan Grajko. W kolejnych latach przystąpiono do budowy ogrodzeń i rewitalizacji terenów cmentarzy prawosławnych w Kodniu i Okczynie, renowacji cerkwi w Olszankach oraz adaptacji budynku dawnej cerkwi św. Archanioła Michała na Centrum Kultury Prawosławnej.

W 2017 r. gmina Kodeń znalazła się w centrum wydarzeń upamiętniających 70 rocznicę tragicznej akcji „Wisła”. W trakcie 3-dniowych obchodów parafia prawosławna św. Archanioła Michała przyjęła wielu gości (w tym przedstawicieli mediów) i pielgrzymów. Uczestniczyła ponadto w przygotowaniu pamiątkowego kamienia w miejscu, gdzie do 1947 r. istniała prawosławna wieś Wołoszki – później w wyniku wysiedlenia mieszkańców wymazana z mapy.

Parafia obecnie

Obecnie w skład parafii wchodzą następujące miejscowości: Kodeń, Dobromyśl, Olszanki i Okczyn – łącznie 53 domy ze 125 wiernymi. Oprócz nowej cerkwi św. Ducha na terenie parafii znajduje się cerkiew św. proroka Eliasza w Olszankach. Trwa również budowa kaplicy cmentarnej w Okczynie. Parafia posiada 3 cmentarze. Przy ulicy Sławatyckiej 19 funkcjonuje Centrum Kultury Prawosławnej. Budynek pełni różnorodne funkcje, m.in.: muzealną, biblioteczną, centrum spotkań parafialnych i zaplecza świetlicowego dla pielgrzymów. Od 2017 r. jego część ekspozycyjna udostępniana jest zwiedzającym. Przy parafii działa stały chór, którego dyrygentem od 1999 r. jest Piotr Czeberkus.

Kodeń jest stałym punktem corocznych pieszych pielgrzymek: z Białegostoku do monasteru św. Onufrego Wielkiego w Jabłecznej (22-23 czerwca) i z Jabłecznej na św. Górę Grabarkę (13 sierpnia). Od kilku lat z miejscowej cerkwi wyrusza również piesza pielgrzymka Bractwa Młodzieży Prawosławnej na święto ku czci Serafima Sarowskiego do Kostomłot.