Kobylany Nadbużne leżą w pow. Biała Podlaska w woj. lubelskim. Pierwsza archiwalna wzmianka o miejscowości pochodzi z 1434 roku, tj. z czasów regulacji granic posiadłości Kopciów, Szlubowskich i Sapiehów po zawarciu unii jagiellońskiej, o pierwszej cerkwi – z 1519, zaś informacja o parafii z 1539. Do 1620 i w latach 1875-1946 była to samodzielna placówka prawosławna, do której należały okresowo 3-4 filialne kaplice w pobliskich wioskach. O nadaniach dla kleru istniejącej tutaj parafialnej cerkwi informują dokumenty Jana Fiłatka, wójta Małaszewicze Mniejsze z 1679. W protokołach wizytacyjnych biskupa chełmskiego z 1726, przechowywanych w zespole Chełmskiego Konsystorza Grecko – Unickiego Archiwum Państwowego w Lublinie, odnotowano stan krytej gontem cerkwi, wybudowanej z sosnowego drewna przez samych parafian: stara, na wpół przegniła, z dwoma krzyżami na dachu, z dzwonnicą nad pritworem w analogicznym jak cała cerkiew stanie.

Pierwsza murowana świątynia parafialna, wybudowana wg projektu architekta W. Przecławskiego, została poświęcona w 1890. Istniejąca do dzisiaj cerkiew jest pokryta łamanym piramidalnym dachem na metalowej konstrukcji, zwieńczonym niewielką cebulastą wieżą z krzyżem; z nadpriestolnym pięciospadowym zadaszeniem i dwuspadowym dachem nad babińcem. W ostatnich latach systematycznie restaurowana. Posiada rozległy ogrodzony cmentarz przycerkiewny i nowy budynek parafialny na odrębnej posesji.

W 1829 proboszczowskie beneficjum ks. Justyna Budziłowicza, proboszcza w Koroszczynie i Kobylanach, dawało 142 złotych polskich i 90 groszy rocznych dochodów, z czego same Kobylany szacowano w konsystorskim sprawozdaniu na 84, 21 złp.

Proboszczowie i administratorzy parafii: ks. Daniel Paszkiewicz (prob. 1817-1825), ks. Julian Paszkiewicz (wyświęcony w 1811) administrator przez ponad 10 lat, ks. Kalikst Koncewicz (*1805, +1872; w ChSD 1825-29, święcenia 1830, prob. 1835-72); ks. prot. Mikołaj Liwczak (dziekan bialski), ks. Julian Nasalski (1872-74). Po reaktywowaniu prawosławnej diecezji chełmskiej duszpasterzowali m.in.: proboszcz ks. Bazyli Torski (ok. 1893), dziekan z Koroszczyna ks. prot. Tymoteusz Sofronowicz.
W 1817 roku parafia liczyła 904 wiernych, zamieszkujących w Kobylanach i czterech najbliższych wsiach i przysiółkach. Greckokatolickich parafian w 1872 r. było 817.

Stan parafii podczas wizytacji kanonicznej lubelskiego biskupa Tichona (Bieławina) w dniu 14.06.1898: 1284 wiernych, w tym 239 uporstwujuszczych, cerkiewnych funduszy 370 rubli a na uposażenie dla kleru 124 rb. Uczniów w szkole pisma i ministerialnej łącznie 109; bp Tichon odwiedził szkołę a każdego z uczniów obdarował książką. Propowied’ podczas niedzielnej Liturgii z udziałem władyki i 12 duchownych, wygłosił miejscowy proboszcz ks. Nikolin, podejmując temat: Światłem dla ciała jest oko…

W wykazie osób do ewakuacji na wypadek wojny w 1912, sporządzonym w lutym 1909, przewidziano wyjazd w jednej turze kleru z rodzinami tj.: proboszcza z matuszką i dwoma synami oraz rodziny psalmisty (łącznie 7 osób) „tam, gdzie każą władze”. Parafią zarządzał wówczas ks. Julian Pietieniec.

Większość miejscowej ludności przygotowała się do bieżeństwa w głąb Rosji w 1915 roku, ale po ewakuacji kleru z rodzinami, urzędników i wojskowych, pozostała na miejscu. Życie religijne przygasło, ale nie ustało, głównie dzięki mnichom Jabłecznej i … działalności Podlaskiej Kurii rzymskokatolickiej, która dokonywała rewindykacji dusz i świątyń, przejmowała cerkwie, zagarniała grunta i nieruchomości oraz resztki pozostawionych utensyliów. Duchowieństwo rzymskokatolickie rozpoczęło proces przywracania Kościołowi dawnych wyznawców, tyle że już nie w obrządku wschodnio – bizantyjskim, lecz zachodnio -łacińskim. Od 1919 funkcjonowały trzy parafie na terenie pow. bialskiego: Zabłocie, Sławatycze i Kobylany. W 1921 r. w powiecie bialskim, na mocy decyzji MWRiOP, istniały parafie: w Kobylanach z filią w Horbowie (od sierpnia 1920 do czerwca 1921 bez administratora), w Zabłociu, Sławatyczach. Starostwo bialskie, pismem z 24.06.1921 do Wydziału Administracyjnego UWL, zaproponowało rozebranie cerkwi w Ciciborze Dużym, Międzylesiu, Kościeniewiczach, utworzenie parafii rzymskokatolickich w Horbowie i Łukowcach oraz dwóch etatowych prawosławnych parafii: Kobylany i Zabłocie – i tak zostało.

Projekt podziału na parafie z 1921 uwzględniał dane administracji państwowej, którym warto się przyjrzeć. Na ogólną liczbę prawosławnych (4862 osoby) i katolików (12.408) w potencjalnej – prognozowanej parafii Kobylany, w poszczególnych 56 wsiach sytuacja demograficzno – topograficzna wyglądała następująco:

Lp.	Miejscowość	Odległość od cerkwi w km	Liczba prawosławnych	Liczba katolików
1	Berezówka	13,00	11	372
2	Błotków	4,75	10	650
3	Kobylany	0,00	0	0
4	Koroszczyn	4,50	220	76
5	Lechuty Duże	6,00	8	200
6	Lechuty Małe	7,00	5	170
7	Łobaczew Mały	5,50	15	500
8	Łobaczew Duży	6,50	13	525
9	Małaszewicze Małe	4,00	7	201
10	Małaszewicze Duże	5,00	32	269
11	Malowa Góra	10,00	0	123
12	Michałków	6,00	51	500
13	Polatycze	2,50	67	1
14	Samowicze	7,00	91	90
15	Starzynka	10,00	58	50
16	Dobratycze	8,25	63	11
17	Kołpin	9,50	70	0
18	Konty	12,50	30	20
19	Kożanówka	6,00	97	16
20	Kopytów	9,50	24	0
21	Kostomłoty	13,25	170	82
22	Lebiedziew	7,50	315	0
23	Murawiec	8,50	96	14
24	Okczyn	15,25	28	90
25	Żuki	9,50	309	0
26	Terespol	5,00	7	63
27	Dobryń Duży	8,50	330	1000
28	Dobryń Mały	9,00	45	688
29	Dereczanka	14,50	0	192
30	Horbów	18,00	31	247
31	Husinka	22,00	150	128
32	Kijowiec	18,50	116	247
33	Kłoda	19,25	405	71
34	Lachówka Mała	14,00	94	340
35	Lachówka Duża	13,50	23	67
36	Ukaźna	18,00	110	218
37	Kodeń	19,50	511	696
38	Chotyłów	17,25	16	405
39	Choroszczynka	17,75	66	269
40	Dobrynka	8,00	145	205
41	Piszczac	14,25	117	997
42	Połoski	14,50	540	59
43	Popiel	15,00	10	79
44	Zahorów	16,50	287	0
45	Bokinka	21,25	39	360
46	Dabrowica Mała	20,75	26	163
47	Dąbrowica Duża	21,25	65	178
48	Janówka	22,50	0	54
49	Kościeniewicze	19,00	56	355
50	Ogrodniki	27,50	13	33
51	Ortel Królewski cz. I, cz. II	22,75	47	341
52	Wólka Kościeniewicka	20,25	0	208
53	Wyczółki	18,00	0	23
54	Zalutyń	15,50	0	142
55	Zalesie	13,00	13	220
56	Wólka Dobryńska	8,00	10	430
	Razem		5062	12438

Bialski starosta charakteryzując „dozory cerkiewne” pisał do UWL: „Cerkiew (w Kobylanach – przyp. GJP) w stanie średnim, wymaga remontu częściowego, pokrycia dachu, naprawy strąconych wież, oszklenia i odświeżenia cerkwi wewnątrz”. Wyjaśniając ten stan warto zaznaczyć, że „strącony krzyż” z fragmentem wieży można do dzisiaj oglądać z bliska w ogrodowym epitafium przy świątyni, zaś konieczność „odświeżenia cerkwi” wynikała ze spontanicznego uczynienia z niej lokalnego szaletu w latach 1917-1920 i – przejściowo – stajnią dla bolszewickiej konnicy latem 1920 r. W samych Kobylanach do cerkwi należało 40 mg ziemi ornej, 30 mg łąk, 6 mg ogrodu oraz 10 mg nieobsianych nieużytków. Zwyczajowo charakteryzowano „dom mieszkalny i dom dla stróża” jako „zniszczone”, gdyż starano się do takiego stanu doprowadzić, aby zniechęcić do przejęcia ich przez powracających z bieżeństwa prawosławnych lub obniżyć czynsz dzierżawny ze strony zainteresowanych sąsiadów. A oto dokładne zestawienie ilościowe:

Miejscowość	Gmina	Sady ogrody	Orne	Łąki	Nieużytki	Razem	Obecnie użytkuje
Dobratycze	Kobylany	0	126,89	67,0	0	193,891	Prob. rz.-kat. Terespol
Dobryń Duży	Dobryń	0	62,3	5,65	0	67,9456	Prob. rz.-kat. Malowa Góra
Horbów	Dobryń	2,0	7,30	5,26	0	14,56	Parafia rz.-kat. Horbów
Kijowiec	Dobryń	2,56	48,21	4,0	5,0	59,77	Szkoła, drobni rolnicy; ugór
Kobylany	Kobylany	4,0	11,10	16,00	0	31,10	Prob. rz.-kat. Terespol
Koroszczyn	Kobylany	2,00	20,39	16,00	2,0	50,3884	Parafia rz.-kat. Terespol

Projektowanej parafii w Kobylanach przyporządkowano „na papierze” ok. 123 ha gruntów po byłej parafii prawosławnej w Kostomłotach, aby w rzeczywistości ten obszar parafii (i Cerkwi) odebrać. Stwierdzono też, że drewniane zabudowania przycerkiewne (dom mieszkalny i obora) w Kobylanach, pochodzenia prawosławnego, tj. powstałe w latach 1876-1914, są średnim stanie.

Podczas wizytacji i święta parafialnego w 1925 r., w obecności starosty bialskiego Ignacego Bobka, bp. Antoniusza i ks. Nikolskiego, proboszcza kobylańskiego, poseł Symeon Lubarski w kontekście neounii powiedział m.in.: „Prawosławie na Podlasiu i Chełmszczyźnie – to kryształ pięknej wody, do którego trzeba szlifierza porządnego, aby z niego zrobił się brylant. Tym, szlifierzem może być tylko tak wytrwały dostojnik i gorliwy kapłan, jakim jest bp Antoniusz (Marcenko)”. Kostomłoty i Kobylany stały się, w planach bp. Henryka Przeździeckiego z Siedlec, dwoma z kilku podlaskich placówek neonijnych, a zarazem – w reakcji Świętego Synodu PAKP i osobiście Metropolity – ośrodkami misji prawosławnej: „…hieromnich Nifont (Niedźwiedź), pełniący od 1927 obowiązki wikariusza we wsi Babice pow. Biłgoraj, skierowany został przez metropolitę Dionizego do wsi Kobylany pow. Biała Podlaska, dla pomocy miejscowemu proboszczowi, z siedzibą we wsi Kostomłoty”. Przejściowo o. hier. Nifont 7.06.1927 r. wrócił do Babic, gdy jego pobyt administracja państwowa uznała za nielegalny a w Kobylanach zastępował go o. hier. Pankracy z Ławry Poczajowskiej. Władze bezpieczeństwa inwigilowały misjonarzy, określanych jako duchownych nieetatowych a nominacja hier. Nifonta była postrzegana „jako chęć podkopania powagi władzy państwowej w oczach ludności prawosławnej”, gdyż mnich został oskarżony o „podburzanie ludności do rozbrojenia policji i gwałtownego opanowania cerkwi w Kostomłotach”, którą lubelski wojewoda i MWRiOP przekazały Kościołowi łacińskiemu na szerzenie neounii. Należy zaznaczyć, że jedno z zajść miało miejsce w 1929: kilku chłopów, podburzonych przez rzymskokatolickiego proboszcza z Terespola, zajęło zbiory z ogrodów, łąk (sianokos) i pól, które dotąd były w użytkowaniu kleru prawosławnego. Grunta wraz z tym, co na nich rosło przejęto a policja zachowała się stronniczo, na co poskarżył się ks. G. Korobczuk do władz wojewódzkich. Pismem z 31.07.1929 Komendant posterunku Policji Państwowej zacytował opinię ks. dziekana Ginalskiego z Terespola, że „piastuje on tytuł posiadania spornych ziem pounickich we wsiach Kobylany i Horoszczyn (Koroszczyn- GJP) gm. Kobylany, natomiast „proboszcz parafii wschodniosłowiańskiego obrządku” w Terespolu, napisał: „Zaświadczam 31 lipca 1929 roku, że ks. Korobczuk niepotrzebnie rości sobie pretensje do ziemi, bo nawet cerkiew stoi na ziemi parafii rzymskokatolickiej i on też, ani jego poprzednicy, nie użytkowali te ziemi…”, choć byli tam w l. 1921-1926 proboszczowie Gryciuk i Szymański. Gwoli wyjaśnienia należy dodać, że dopóki na Podlasie nie dotarł projekt neouniii a poprzednicy ks. Korobczuka poddawali się procesowi latynizacji, to pozwalano im na korzystanie z parafialnych gruntów.

W okresie II RP w Kobylanach pracowali następujący duchowni: prob. Gabriel Korobczuk (do 1918 i od sierpnia 1924 do 1926;1927-1929), etatowy administrator ks. Mikołaj Szymański (od 31.10.1919-1924), prob. Jan Jaciuk (03.02.1925-1924; od 02.09.1929-1930), Arkadiusz Nikolski przybyły z Babic 11 grudnia 1926, ekskomunikowany przez Metropolitę PAKP za przejście na neounię w 1927, o. Makary (Michał Chrapowicki, od 15.04.1927 do 1930, gdy został kapelanem więzienia w Drohobyczu); Atanazy Tunicki (od 2.07.1930), który był też nieetatowym opiekunem wiernych w Kostomłotach. Długoletnim psalmistą był wyświęcony w dniu 11.02.1917 diakon Józef Skrzypiec (etatowy w l. 1927-1930; p.o. 1918-1937).

Konkretyzacją środowiskową relacji państwo – Kościół prawosławny był w jakimś sensie fakt sprawowania, w dniu 05.10.1932 r. przez tutejszego proboszcza, panichidy za zmarłą Prezydentową śp. Michalinę Mościcką, która wywodziła się spośród prawosławnych z tych stron.

Po II wojnie parafią w Kobylanach administrowali: ks. J. Kremiński (1943-47), o. ihumen Leonidas Paziński (1947-49), ks. Piotr Piluś (1949-64), ks. Eugeniusz Lewicki (1965-70), ks. Mikołaj Czurak (1971-72), ks. Paweł Nikitiuk (1974-85), ks. Piotr Olifieruk (1985-87), duchowieństwo z Jabłecznej (1987-89), ks. Jerzy Hasiuk (1989-91), ks. Leon Anchim (1992-1994). Od lutego 1994 proboszczem parafii prawosławnej jest ks. Michał Ciuchaj. W latach 2007-11 wikariuszem – psalmistą był ks. Mariusz Ostaszewicz. Ostatnio przeprowadzono pod kierunkiem konserwatora zabytków restaurację ikonostasu, odnowiono polichromię. W roku 2000 oddany został do użytku nowy dom parafialny.

Dane konserwatorskie wymieniają następujące miejsca pamięci w Kobylanach: (1)prawosławny cmentarz przycerkiewny św. Michała (0,2 ha), prostokątny, nieczynny, z pochówkami od 1875 r. z kamiennymi nagrobkami z I poł. XIX w. w otoczeniu wiązów, robinii, klonów i metalowego płotu; (2)cmentarz w południowo-zachodniej części wsi, czynny o areale 0,7 ha, 60 m od drogi, założony przez Rudnickich z nagrobkami z przełomu XIX i XX w. w obstawie sosen i klonów; (3)rosyjsko-niemiecki żołnierski cmentarz z I wojny światowej (0,01 ha) przy drodze z Białej Podlaskiej do Terespola (groby z 1915 r.).

Grzegorz Jacek Pelica